Mákina Transformasaun Tasi-Been iha Jaco la Funsiona, Rusa Hamrook no Isin sai krekas

  • 0
  • 240 views

Lospalos, 07 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Mákina transformasaun tasi-been ba bee moos iha Ilhéu Jaco la funsiona, halo fornese bee ba rusa sira la la’o ho di’ak. Kondisaun ne’e hamosu situasaun rusa sira hamrook, isin krekas hotu ona, no Guarda Florestal sira iha Lautém loro bee no aparu ai than  husi Tutuala  maka foin Lori ba Jaco hodi fó hemu no han ba rusa sira.

Guarda Florestal iha Lautém, Tito da Costa hateten katak Guarda Florestal sira hahú fornese bee ba rusa iha loron 27 fulan setembro tanba makina ne’ebé produs bee moos la funsiona ona. No bee ne’ebé fornese ba rusa iha tempu ne’ebá la’ós hotu-hotu hosi prosesu transformasaun mákina, tanba Guarda Florestal sira mós uza bee udan ne’ebé sira akumula.

No Guarda Florestal sira konsege akumula bee udan hamutuk kuaze litru 12.000. Hosi kuantidade ne’e, inklui kuaze litru 1.000 bee ne’ebé, tuir informasaun ne’ebé sira fó, kompañia transforma hosi tasi-been durante tinan ida.

“Bee ne’e hotu ona iha loron 25 fulan setembro tinan ne’e. Agora ami kuru bee iha Pitileti, hafoin fornese ba rusa iha Illa Jaco,  ne’e hahú iha 27 Setembru ne’e kedas tanba mákina transformasaun tasi-been ba bee moos la funsiona ona,” Informa Guarda Florestal ba Jornalista Iklik News liuhusi via telefone, Kuarta 07/10.

Nia hatutan katak Guarda Florestal nain 8 mak hala’o atividade kuru bee no tula bee moos, inklui aparu ai tahan iha área Pitileti. Bee ne’e depois tula ba Valusere no kontinua tula ho bero ba illa Jaco hodi fornese  ba rusa sira iha ne’ebá.

Fornesimentu bee no hahan ba rusa sira iha Illa Jaco hala’o semana ida dala tolu. Atividade ne’e konsidera importante tanba rusa sira depende ba fornese bee no hahan regulár. No guarda  florestal sira rasik uza sira nia osan hodi hense mina ba kareta  mak foin tula bee ho ai tahan sira ba Illa Jaco.

“Ami loron ida lori bee 1.000 liter ba tau iha tanke nian, semana ida ami fó bee ho ai tahan loron tolu, Segunda, Kuarta no sexta. Ami uza ami nia osan rasik hense ba mina foin tula bee no ai tahan  ba ne’ebá. Ita tenke tula ba, se lae rusa hamlaha,” dehan Guarda Florestal Tito.

Sei bainhira bee ho ai tahan  sira guarda  florestal sira la lori ba hodi fó rusa sira iha Jaco ne’ebá, rusa sira bele mate hotu. Mas to’o  agora rusa sira seidauk  mate, maibé  nia isin mak komesa krekas  hotu ona.

“Ita haree rusa sira seidauk  mate, tanba ita lori lalais  bee ho ai tahan sira ba, ita haree maka nia isin ne’e komesa kreas  hotu, tanba hamrook no ai han laiha” nia dehan.

Konaba mákina transformasaun tasi-been ne’ebé agora la funsiona di’ak, Tito dehan tékniku hosi kompanhia halo ona manutensaun. Maibé, to’o agora mákina ne’e seidauk konsege fila-fali ba produsaun bee moos tuir nesesidade.

Nune’e  mós  Jestór Parke Nasionál Nino Konis Santana, Marvão Soares da Cruz, hateten, mákina transformasaun tasi-been ba bee midar ne’ebé uza atu fornese bee ba balada iha Illa Jaco, la funsiona ho di’ak tanba nia aki no ekipamentu sira ne’ebé liga ba mákina avaria.

Marvão hateten, aki ne’ebé uza iha mákina ne’e aat, inklui sanio ne’ebé servisu atu dada tasi-been mai tanke profile mós avaria. Bolu ona kompañia ne’ebé iha responsabilidade atu halo reparasaun, maibé to’o agora mákina ne’e seidauk funsiona ho di’ak.

Nia esplika katak atu fornese bee ba balada sira iha Illa Jaco, ekipa parke sira kuru bee iha Aldeia Pitileti. Hafoin bee ne’e tula hosi Pitileti ba Valusere, no hosi Valusere tula ho roo ba Illa Jaco.

Marvão hateten, problema avaria mákina ne’e hahú sente liu-liu iha fulan Agostu no Setembru. Iha Agostu, bee reserva ne’ebé iha tenke profile ne’e hotu ona, nune’e ekipa koko atu uza mákina atu dada no transforma tasi-been ba bee midar, maibé mákina ne’e la funsiona ho di’ak.

“Ami bolu ona kompañia ne’ebe responsabilidade atu hadi’a  mas ohin loron seidauk  funsiona ho di’ak,” nia dehan.

Tanba ne’e  sira husu ba Governu  atu haree lalais  asuntu  ne’e,  sei  bainhira Governu la tau atensaun  ho di’ak ba rusa sira iha Ilhéu Jaco ne’e  bele mate hotu, tanba bee no ai han  sira laiha ne’e.

Guarda Florestal Rejeita Kapasidade Mákina Tasi-been 1.000 Litru Kada Oras

Guarda Florestal iha  Munisípiu Lautém, Tito da Costa, rejeita kapasidade mákina transformasaun tasi-been ba bee moos ne’ebé antes aprezenta husi tékniku kompañia, katak mákina bele prodús bee moos to’o 1.000 litru kada oras, tanba tuir observasaun iha tereinu, oras haat mós mákina ne’e seidauk konsege kompleta produsaun 1.000 litru.

Guarda Florestal, Tito da Costa, dehan,  prosesu transformasaun tasi-been ba bee moos atu fornese ba rusa sira iha Illa Jaco la’o neineik no la atinji kapasidade ne’ebé antes ne’e tékniku kompañia aprezenta.

Guarda Florestal Tito  haktuir, antes inaugurasaun ba mákina transformasaun tasi-been ba bee moos, tékniku hosi kompañia aprezenta iha Parlamentu Nasionál katak mákina bele prodús bee moos to’o litru 1.000 kada oras. Maibé,  Tito dehan,  rezultadu ne’ebé sira haree iha kampu la hanesan ho informasaun ne’ebé kompañia aprezenta ona ne’e.

“Ami mak iha tereinu, loron-loron  ami maka mai hamoris mákina ne’e, maibé  bee moos tun ne’e  ki’ik  loos, oras 4 moos profile ida 1.000 liter ne’e seidauk  nakonu,” Guarda Florestal Tito rejeita kapasidade produsaun ne’ebé antes  ne’e kompañia aprezenta.

Jestór Parke Nasionál Nino Koni Santan,  Marvão mós hateten, tuir esplikasaun hosi tékniku sira, mákina ne’e supostu bele produs bee midar to’o 1.000 litru kada oras. Maibé, tuir observasaun hosi ekipa téknika iha Parke Nasionál, produsaun bee ne’e la to’o kapasidade ne’ebé esperadu.

“Ami maka téknika iha ne’ebá. Kuandu dada tasi-been ba iha tanke profile, nia la’o maka’as. Maibé kuandu produz ba bee midar, nia sai hanesan ema so’e bee la boot ida. Ami hein to’o oras ualu, maibé tanke profile 1.200 litru ne’e seidauk nakonu,” Marvão esplika.

Entretantu antes  ne’e, iha fulan Outubro 2025, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé mak akompaña husi Ministru Agrikultura Pekuária Peska no Floresta,  inagura  dessanalizasaun tasi-been ba be midar hodi fó hemu ba bibi rusa  no mós ema bele konsumu iha Illa Jaco Parke Nasionál Nino Koni Santan iha Postu Administrativu Tutuala.

Jornalista: David da Costa

Kazu Osan Viajen Lokál iha Instituisaun Estadu Hahú Menus Maibé Seida’uk Lakon
Prev Post Kazu Osan Viajen Lokál iha Instituisaun Estadu Hahú Menus Maibé Seida’uk Lakon
Semináriu iha Bangkok Foka ba Futuru no Sustentabilidade Fundu Petrolíferu Timor-Leste
Next Post Semináriu iha Bangkok Foka ba Futuru no Sustentabilidade Fundu Petrolíferu Timor-Leste