La’o Hamutuk Husu Governu Foku ba Empregu, Agrikultura no Diversifikasaun Ekonomia

  • 0
  • 70 views

Díli, 06 Outubru 2026 (Iklik.Info) — La’o Hamutuk, rekomenda ba Governu atu iha tempu badak foka ba asaun imediata no urjente, liuliu iha área empregu estranjeiru, agrikultura, apoiu ba grupu juventude, edukasaun teknolojia no dezenvolvimentu indústria, hodi hametin diversifikasaun ekonomia Timor-Leste.

Peskizadora La’o Hamutuk,  Elia da Costa Araújo hateten, Governu presiza inklui planu negósiu nu’udar kritéria seleksaun ba joven sira ne’ebé atu ba servisu iha rai liur, atu sira bele uza esperiénsia no koñesimentu ne’ebé hetan durante servisu iha rai liur hodi kontribui ba dezenvolvimentu ekonomia bainhira sira fila mai Timor-Leste.

“Joven sira hotu ne’ebé halo servisu iha rai liur, bainhira fila mai, ita tenke iha planu no programa atu simu sira nia eskilla no koñesimentu, hodi sira bele halo buat ruma iha rai laran,” dehan Peskizadora La’o Hamutuk, Elia Araújo bainhira halo aprezentasaun kona-ba diversifikasaun Ekonómika iha Media Briefing Farol  Dili, Tersa 06/10.

Iha setór agrikultura, La’o Hamutuk rekomenda atu hahú hosi Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, Governu prioriza investimentu públiku ba produsaun agrikultura doméstika. Meta ne’ebé propoin mak atu to’o 50% produsaun agrikultura rai laran bele fornese nesesidade konsumu doméstiku to’o tinan 2028.

Peskizadora Elia hateten, alokasaun osamentu ba setór agrikultura iha tinan 2026 seidauk aas, ne’ebé besik 1,9% de’it. Tanba ne’e, Governu presiza aumenta investimentu ba setór agrikultura atu bele atinji meta produsaun doméstika no hamenus dependénsia ba produtu importadu hosi rai liur.

“Produsaun agrikultura, ita hatene katak osamentu jerál ba setór agrikultura iha 2026 mak 1,9% de’it. Entaun ita rekomenda ba Governu atu uza ida ne’e hodi aumenta investimentu ba setór agrikultura,” Elia Araújo hateten.

Iha área produsaun fini, La’o Hamutuk rekomenda atu Governu aumenta investimentu ba produsaun fini iha rai laran. Meta mak atu 20% fini bele prodús iha Timor-Leste iha 2027 no aumenta to’o 50% iha 2030.

Alende ne’e, La’o Hamutuk rekomenda atu Governu aloka entre 3% to’o 5% hosi orsamentu ministériu relevante sira ba grupu juventude ne’ebé hala’o atividade ekonomia. Iha área edukasaun no teknolojia, rekomendasaun mak atu aloka 20% rekursu públiku ba teknolojia no dijitalizasaun, no 30% hosi bolsu Fundasaun Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH) ba área teknolojia.

Ba indústria manufatureira, La’o Hamutuk rekomenda atu Governu prepara planu no timeline klaru hodi harii indústria prosesamentu to’o 2032. Enkuantu iha área konservasaun, rekomenda atu aloka 3% hosi orsamentu ba konservasaun bee matan, rekursu bee no rai.

Rekomendasaun Ba Iha Tempu Médiu

Ba tempu médiu, Elia de Araújo rekomenda atu Governu foka ba konsolidasaun institusionál no dezenvolvimentu infraestrutura, inklui infraestrutura retensaun bee.

Governu presiza halo estudu kona-ba taxa retensaun bee iha 2027 no harii infraestrutura atu bele aumenta kapasidade retensaun bee hosi udan entre 10% to’o 15% to’o 2032.

Além ne’e, infraestrutura integradu entre bee, eletrisidade, estrada, irrigasaun no retensaun bee presiza liga ho dezenvolvimentu indústria no inovasaun.

Iha área skills mismatch, La’o Hamutuk rekomenda atu Governu harii mekanizmu koordenasaun entre ministériu sira, lidera hosi Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonomia, atu asegura nesesidade merkadu servisu bele sai hanesan referénsia ba dezenvolvimentu kapasidade rekursu umanu.

La’o Hamutuk mós rekomenda Governu atu hamosu polítika klaru ba kooperativa produsaun hodi enkoraja investimentu no atividade ekonomia produtiva. Iha área rai, presiza iha sertifikasaun no sistema jestaun rai ne’ebé klaru.

 

Rekomendasaun Ba Iha Tempu Naruk

 

Ba tempu naruk, La’o Hamutuk rekomenda transformasaun estrutural no sustentabilidade ekonomia. Ida ne’e inklui preparasaun Dokumentu Polítika Diversifikasaun iha 2027, nu’udar matadalan klaru ba diversifikasaun ekonomia Timor-Leste.

 

La’o Hamutuk mós rekomenda revisaun polítika edukasaun, atu sistema edukasaun bele produz rekursu umanu ne’ebé kualifikadu no responde ba realidade sosioekonómika Timor-Leste.

 

Iha área polítika rai, Governu presiza asegura uza, jere no kuidadu kualidade no produtividade rai, ho objetivu atu hadi’a produtividade to’o 2028.

 

Tanba ne’e, transformasaun estrutural ne’e importante atu Timor-Leste bele muda hosi dependénsia ba rekursu natural ba ekonomia produtiva, hametin justisa fiskál no promove soberania ai-han.

 

Jornalista:  David da Costa

AJTL ho La’o Hamutuk Organiza Media Briefing: Media Presiza halo reportazen investigativu ba Asuntu Públiku
Prev Post AJTL ho La’o Hamutuk Organiza Media Briefing: Media Presiza halo reportazen investigativu ba Asuntu Públiku
Produsaun Lokál Difisil Kompete ho Produtu husi Indonézia, La’o Hamutuk Husu  Governu Fó Solusaun
Next Post Produsaun Lokál Difisil Kompete ho Produtu husi Indonézia, La’o Hamutuk Husu Governu Fó Solusaun