Díli, 05 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Produsaun lokál, liu-liu produtu agríkola iha Munisípiu Bobonaro, enfrenta difikuldade atu kompete iha merkadu doméstiku ho produtu ne’ebé tama husi Indonézia, liu-liu liuhusi fronteira Atambua. Kondisaun ne’e halo La’o Hamutuk husu Governu atu foti medida no kria mekanizmu atu proteje no hasa’e kapasidade produsaun to’os na’in sira iha rai laran.
Peskizadór Ba asuntu agrikultura iha La’o Hamutuk, Mariano Fereira, hateten, kona-ba produtu lokál ne’ebé maka lafolin iha merkadu, ida ne’e kestaun importante atu autoridade sira fó resposta klaru ba komunidade, liu-liu agrikultór sira ne’ebé enfrenta difikuldade atu fa’an sira nia produtu tanba kompetisaun ho produtu ne’ebé tama husi rai li’ur liu-liu iha Indonézia.
“Ha’u haree iha notísia sira iha média nasionál sira katak kestaun kona-ba produtu lokál lafolin iha merkadu ne’e komesa foti ona, maibé PAM Bobonaro tenke ko’alia klaru kona-ba oinsá atu responde ba ezijénsia komunidade sira,” dehan Peskizadór Agrikultór La’o Hamutuk, Mariano ba jornalista sira ohin liuhosi via telefone, segunda 05/10.
Peskizadór Agrikultór La’o Hamutuk, haktuir, se kondisaun hanesan ne’e kontinua, iha futuru bele fó impaktu boot ba setór agrikultura, liu-liu iha munisípiu sira besik fronteira hanesan Bobonaro no Covalima. Tanba preokupasaun agrikultór sira nian la’ós buat ki’ik, tanba sira produz ona ai-manas, tomate, ikan no produtu seluk, maibé dala barak difisil atu kompete ho produtu ne’ebé tama husi fronteira ho presu ne’ebé ki’ik.
“Preokupasaun ne’e boot, la’ós halimar. PAM Bobonaro tenke foti assunto ne’e ho sériu no apresenta ba Parlamentu Nasionál ka Governu Sentrál, atu bele iha medida kona-ba koordenasaun no prevensaun,” dehan Peskizadór Mariano.
Mariano hateten, demanda iha merkadu Timor-Leste aas, maibé produsaun lokál seidauk sufisiente atu responde ba nesesidade konsumidór sira. Kondisaun ne’e halo vendedor balun buka produtu ne’ebé presu baratu liuhusi fronteira atu fa’an iha merkadu lokal. Situasaun ne’e presiza kontrolu tanba, se la iha prevensaun no fiskalizasaun di’ak, produtu seluk bele tama liuhusi fronteira sem kontrolu adekuadu.
Peskizadór ne’e mós mensiona preokupasaun agrikultór ai-manas sira iha Ritabou, ne’ebé lamenta katak sira nia produsaun difisil atu fa’an, tanba iha produtu ai-manas husi Atambua ne’ebé tama mai ho presu ne’ebé konkore ho produtu lokál. Tanba ne’e, ministériu no instituisaun kompetente sira presiza hametin kontrolu, liu-liu kona-ba lisensa no seguransa produtu fresku ne’ebé tama husi fronteira.
Mariano mós fó ezemplu katak Ministériu Komérsiu no Indústria (MCI) iha responsabilidade kona-ba lisensa, enkuantu AIFAESA tenke asegura produtu fresku hanesan ai-manas, tomate no ikan ne’ebé tama ba Timor-Leste la fó risku ba saúde públiku.
“Produtu fresku sira hanesan ai-manas, tomate no ikan mai husi Atambua tenke iha kontrolu di’ak, tanba ita presiza hatene se produtu ne’e kontaminadu ho formalin, pestisida ka ai-moruk ruma ka lae,” Mariano esplika.
Tuir Peskizadór Mariano, kestaun ne’e la limita de’it ba agrikultura no merkadu, maibé bele mós iha ligasaun ho seguransa fronteira. Tanba ne’e, nia husu Governu Sentrál, Autoridade Munisípiu Bobonaro no autoridade relevante sira atu halo diskusaun no kria mekanizmu prevensaun ne’ebé klaru.
Governu Tenke Aumenta Apoiu Ba To’os Na’in Sira
Peskizadór Mariano mós konsidera katak Governu tenke aumenta apoiu ba to’os na’in sira, liu-liu liuhusi fornese fini, treinamentu, fasilidade no asesu ba merkadu, atu bele hasa’e produsaun lokál.
“Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta no mós MCI tenke investe iha setor ida ne’e, atu ita bele fornese merkadu doméstiku no se produsaun aumenta, bele mós orienta ba exportasaun,” dehan Peskizadór Mariano.
Peskizadór Mariano mós hateten ai-manas bele sai potensialidade ida ba Timor-Leste, tanba iha merkadu iha rai laran no mós iha interese husi merkadu rai-li’ur. Se produsaun aumenta no iha prosesamentu adekuadu, produtu lokál bele sai fonte reseita ba nasaun no ba agrikultór sira.
Peskizadór Mariano mós husu Governu atu kria sistema ne’ebé liga diretamente to’os na’in sira ho merkadu no setor privadu, inklui Kompañia Komérsiu Timor (CCTL), atu fasilita transporte, armazenamentu, embalajen no prosesamentu produtu.
Peskizadór Mariano haktuir katak to’os na’in sira iha Ritabou dala barak enfrenta kustu aas atu lori sira nia produtu ba merkadu Maliana ka Dili. Kustu transporte no embalajen bele aumenta presu produtu lokál no halo sira difisil atu kompete iha merkadu.
“Autoridade sira tenke ajuda fahe informasaun no liga to’os-na’in sira ho CCTL, MCI no setor privadu, depois buka mekanizmu atu halo prosesamentu, hodi bele responde ba demanda iha rai laran,” nia dehan.
Tuir nia, Timor-Leste presiza iha regulamentu ne’ebé klaru kona-ba produtu ne’ebé bele importa no produtu ne’ebé Timor-Leste rasik bele produs. Merkadu livre la signifika katak produtu hotu bele tama sem kontrolu. Merkadu livre tenke la’o tuir lei no regulamentu nasional, inklui kontrolu kualidade, seguransa produtu no proteksaun ba produsaun lokál.
“Merkadu livre la signifika ilegal hotu-hotu bele aseita. Ita iha lei no sistema rasik, tanba ne’e presiza iha regulamentu atu regula merkadu,” José hateten.
Nia mós hatudu katak iha Dili, por ezemplu, tomate bele fa’an ho presu ki’ik, no produtu ne’e bele mai husi Baucau ka Munisípiu seluk, maibé iha mós posibilidade produtu husi Indonézia tama liuhusi fronteira no to’o diretamente ba merkadu.
Tanba ne’e, nia husu autoridade sira atu halo fiskalizasaun ba kareta sira ne’ebé tula produtu husi Atambua tama Timor-Leste, no asegura katak importa produtu hotu tuir prosedimentu legal no selu taxa ne’ebé presiza.
Peskizadór Mariano hateten katak Governu presiza define klaramente produtu ne’ebé presiza importa no produtu ne’ebé bele produz iha rai laran. Se produsaun lokál bele responde ba demanda, importasaun produtu hanesan ai-manas, tomate ka ikan fresku tenke reduz.
“Objetivu mak ita hasa’e produsaun lokál, responde ba demanda iha rai laran, hasa’e reseita no, se iha produsaun liu, ita bele exporta ba rai-li’ur,” nia afirma.
Jornalista: David da Costa