Bobonaro, 4 Outubru 2026, (Iklik.Info) — Iha uma Barak ki’ik ho medida aproximadamente 2×6 metru, taka ho kalen no didin ho kalen ne’ebé frujen, Balbina Bui Guso, 61 anos, Iha Aldeia Asulaka Suku Lahomea, postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, ne’ebé moris ho defisiénsia, kontinua enfrenta realidade moris ne’ebé la fásil.
Balbina moris la dook husi Sidade Maliana, maibé kondisaun uma barak no limitasaun fizika halo Balbina nia atividade loro-loron sai dezafiu, maibé nia kontinua moris ho esperansa katak iha loron ida ema no instituisaun sira bele haree no fó apoiu ba nia.
Uma Barak ne’ebé Balbina hela la hanesan uma komfortável ho fasilidade kompletu. Didin sira barak uza kalen ne’ebé frujen, tetu mos simples, no espasu laran limitadu. Iha laran, iha kama ida, kadeira, meza no sasán báziku balun ne’ebé uza ba moris loro-loron.
Ba ema seluk, uma ida bele haree hanesan uma simples. Maibé ba Balibina, uma Baraka ne’e mak fatin ida ne’ebé nia kontinua luta atu moris kada loron.
Ho nia idade 61 no kondisaun fizika ne’ebé presiza apoiu, movimentu simples hanesan tuur, hamriik ka muda pozisaun bele sai dezafiu. Ho kondisaun nune’e, Balibina presiza uza ai ida atu ajuda nia bainhira atu muda pozisaun.

Balbina nian uma iha Maliana
Istória Balibina la’ós de’it kona-ba uma Baraka ne’ebé presiza hadi’a. Maibé kona-ba dignidade no esperansa ema ida ne’ebé, maski hasoru limitasaun, kontinua hakarak moris ho di’ak iha nia própria uma.
Tanba ne’e, situasaun Balibina presiza atensaun husi parte sira ne’ebé iha kapasidade atu ajuda, liuliu iha melloria uma, fasilidade ba ema ho defisiénsia no nesesidade bázika ba moris loroloron.
Bainhira jornalista média Tour husi Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e, hakata ba Balbina nia uma Barak simples ne’e, Balbina tuur hela iha uma laran, bainhira jornalista sira to’o, nia viziñu ida tama ba uma laran kaer Balbina nia liman hodi hakat sai mai liur.
Bainhira iha liur Balbina konta ninia istória ba jornalista sira ne’ebé maka tuur hale’u hela nia. Nia dehan bainhira nia ki’ik, nia sei bele la’o di’ak maski nia ain la forte. Maibé, iha tinan 1975, bainhira situasaun konflitu akontese, nia família halai husik nia. Iha tempu ne’ebá, udan boot no mota tun halo nia monu tun iha rai no nia ain sai aat liu tan no la forte.
“Ha’u moris mai ne’e la’o ain dasa rai duni, maibé sei di’ak uitoan. Mai hosi Ai-laran ne’e família sira halai husik ha’u. Udan boot no mota tun, fatuk kois mak ha’u monu tun, no ha’u nia ain sai tiha hanesan ne’e,” Balbina hateten ba jornalista sira ne’ebé maka tur hale’u nian, iha nia uma baranda oin, Sexta 01/10.
Nia dehan antes ne’e nia hela o nia Inan-Aman hakiak maibé depois nia Inan-Aman hakiak mate iha tinan tolu ba kotuk, entaun Balbina deside hela mesak no lakoi halo kolen nian Inan-Aman hakiak nia oan. Balbina sente triste bainhira la iha ema ida atu ko’alia ho nia. Maski nune’e, nia tenki pasiénsia no kontinua moris, tanba nia fiar katak buat hotu presiza tempu no esforsu.
“Sente triste wainhira hela mesak. Ita atu ko’alia mós sente la di’ak, ita pasiénsia deit. Importante, udan no loron la bele kona ita,” afirma Balbina.
Ba suporta moris, Balbina simu subsídiu hosi Estadu ba ema ho defisiénsia nian kada fulan hetan US$60,00 maibé osan sira ne’e la’os simu kada fulan mas fulan tolu hotu maka Balbina foin simu US$180,00. Hosi osan ne’e, Balbina sosa foos, kafe no nesesidade seluk, no parte osan ne’e nia rai hamutuk atu bele uza ba hadi’a nia uma.
“Ha’u hetan subsídiu hosi Estadu kona-ba ema defisiénsia nian. Osan ne’e sosa foos no kafe, seluk ha’u rai hamutuk hodi halo ha’u nia uma ne’e. No osan subsídiu Defisiénsia ne’e xefe aldeia ami nian maka sempre ajuda ha’u hodi ba foti maka fó ha’u,” nia hateten.
Uma Baraka ne’ebé nia hela agora, Balbina dehan, vizinhu sira mak ajuda halo. Maibé, atu hadi’a no aumenta uma Baraka ne’e, nia rasik uza osan rasik hosi parte osan subsídiu ne’ebé nia simu ne’e maka hola kalen hodi viziñu sira ajuda halo uma Baraka ne’e.
“Uma ne’e viziñu sira mak ajuda halo. Kalen sira ne’e ha’u nain sosa rasik hodi osan subsídiu ne’e tau hamutuk no ha’u fó osan sigaru nian de’it ba sira maka halo uma ne’e,” nia dehan.
Maibé kona-ba hahan loro-loron nian, Balbina dehan, nia dala barak tenki han etu maran, tanba nia iha limitasaun atu tein no uza sasán hanesan fugaun no taxu elétriku. Dala ruma nia tein etu iha kalan no uza ba dadeer. Bainhira listrik mate, viziñu sira mós ajuda fó hahan no kuru bee ba nian.
Balbina konta, nia hela mesak iha uma ne’e ona tinan rua. Antes, nia hela hamutuk ho nia Inan-Aman hakiak, maibé sira hotu mate ona. Nia iha maun-alin hamutuk na’in walu. Ema na’in tolu hela iha Dili no na’in rua iha Maliana. Nia maun ida no bin ida mate tanba funu iha Ailaran, inklui mós sira nia Inan-Aman, agora, família ne’ebé sei moris hela na’in neen.

Balbina nian uma
Maibé ho kondisaun hanesan ne’e, Balbina kontinua foti dezisaun atu hela mesak tanba lakohi sai todan ba ema seluk, liuliu família ne’ebé iha ona sira nia responsabilidade ba família rasik.
“Agora ha’u deside hela mesak, tanba ha’u lakoi hela ho ema tan ema atu sibuk ninia oan. Depois ita ne’e sente la di’ak, mak ha’u deside hela mesak,” Balbina hateten.
Maski moris mesak no enfrenta limitasaun barak, Balbina kontinua espera katak iha loron ida nia uma bele sai seguru liután. Ba nia, uma la presiza boot ka luxuozu; uma simples maibé bele proteje nia hosi udan no loro ona suficiente atu nia sente kontente no seguru iha nia moris loroloron
Ho kondisaun moris hanesan ne’e, Balbina husu ba Governu atu haree nia situasaun moris ne’e no ajuda halo uma ne’ebé bele proteje nia hosi udan no loron manas, tanba uma ne’ebé maka nia agora hela ne’e bainhira tempu loron manas tur iha laran sente la di’ak tanba uma kalen la dun naruk ne’ebé manas loos.
“Ha’u husu ba Governu ajuda halo netik ha’u nia uma ne’ebé serve uitoan. La presiza halo uma fatuk. Importante ha’u sente di’ak hodi hela. Buat hotu di’ak, ha’u la presiza uma boot ka uma furak. Se iha forsa, halo fatuk ba imi, se la iha forsa, hadi’a de’it halo di’ak. Importante halo ha’u nia laran kontente,” Balbina husu.
Ho kondisaun Balbina nian ne’ebé Limitadu, Viziñu Sira Sempre Ajuda no Apoiu Ai-han
Viziñu Balbina nian, Octaviana Pereira dos Santos, fó sasin katak, ho nia kondisaun, atividade simples hanesan tein no kuru bee rasik sai dezafiu boot ba nia. Tanba ne’e, nia presiza ema ida atu hela hamutuk no ajuda nia iha atividade loroloron.
Tuir viziñu sira, nia hela mesak ho nia kondisaun defisiénsia no agora nia hela iha fatin ne’e tinan rua besik tolu ona. Durante tempu ne’e, viziñu sira ajuda oferese bee no hahan ba nia.
“Ho nia kondisaun hanesan ne’e hela mesak, ami haree nia triste liu, bainhira listrik mate tan nia la tein, tanba kondisaun hanesan ne’e oinsa mak nia bele tein mesak, entaun ami tein fó ba nia maka han. Ami han modo di’ak ruma ami sempre fahe ba nia, “ Viziñu ne’e dehan.
Vizinu sira mós husu ba autoridade no parte relevante sira atu haree no ajuda ema ho defisiénsia hanesan ne’e, liuliu iha nesesidade uma ne’ebé la iha kondisaun di’ak. Apoiu hosi Ministériu Solidariedade Sosial (MSS) to’o agora liu-liu ai-han hanesan foos no supermie, maibé nesesidade ne’ebé presiza liu maka hadi’a nia uma.
Tanba bainhira tempu udan, kondisaun uma ne’e sai problema tanba anin no udan been tama ba uam laran. Tanba uma la iha kondisaun di’ak, nia enfrenta situasaun ne’ebé difisil liu bainhira tempu udan no bailoron.
“Kuandu tempu udan no bailoron nia araska loos, tanba tempu udan anin hu’u tama ba uma laran, no bailoron nia araska tanba bee laiha, kondisaun hanesan ne’e labele kuru bee mesak, maibé ami mak ajuda kuru bee fó hela ba nia,” nia dehan.
Xefe Aldeia Aculaka, Suku Lahomea, Eduardo Lopes, hateten katak nia bebeik ona hato’o situasaun ne’e ba área Solidariedade Sosial iha Munisípiu Bobonaro, atu bele harii uma di’ak ida, maibé sei dauk iha resposta ne’ebé di’ak, sira sempre dehan programa ida ne’e laiha ona.
“Ha’u hato’o bebeik ona kona-ba inan faluk ida ne’ebé iha defisiénsia maibé laiha resposta. Nia bele hamriik no la’o mesak, maibé tenki kleur. Agora nia hela mesak, tanba ne’e ha’u hato’o atu bele kria kondisaun di’ak liu ba nia,” Eduardo hateten.
Munisípiu Bobonaro Prepara Dadus Família Vulnerável atu Husu Apoiu ba Ministériu
Xefe Unidade Asisténsia Inkluzaun Sosial Munisípiu Bobonaro, Domingas Verdial, hateten katak dadus kona-ba família vulnerável sira ne’ebé presiza apoiu, liuliu família sira ne’ebé hela iha kondisaun difísil, iha ona prosesu atu kompleta no haruka ba Ministériu atu hetan apoiu tuir nesesidade.
Domingas esplika katak dadus sira ne’e mai hosi baze, maibé ekipa sei kontinua halo verifikasaun direta ba família sira iha fatin, hodi konfirma no kompleta informasaun ne’ebé presiza. Ekipa sei uza formuláriu espesífiku atu rejista dadus hotu-hotu antes enkamina ba Ministériu.
“Dadus sira ne’e ami simu hosi baze, depois ami haruka ekipa ba hare no foti dadus tan. Sira iha formuláriu atu prense, no dadus hotu ne’ebé kompletu sei enkamina ba Ministériu,” Domingas Verdial hateten.
Maski nune’e, Domingas hateten katak família sira ne’e sei kontinua hetan apoiu ai-han hanesan medida temporáriu, enquanto autoridade sira hein solusaun ba sira nia nesesidade habitasaun.
Nia hateten katak família sira ne’e iha ona tinan tolu hela iha Baraka, no agora autoridade munisípiu hetan orientasaun hosi Ministériu atu konsidera konstrusaun uma dignu ba família sira ne’ebé presiza.
“Ba uma dignu, ami hosi Munisípiu Bobonaro foin hetan orientasaun hosi Ministériu. Maibé, atu bele haruka no prosesa proposta ne’e, ami sei bazeia ba dadus ne’ebé kompletu kona-ba família sira,” nia hateten.
Tuir Domingas, dadus ne’ebé kompletu sei sai baze importante ba autoridade munisípiu atu enkamina proposta ba Ministériu no buka apoiu apropriadu ba família vulnerável sira ne’ebé presiza atensaun.
Enkuantu, Prezidente Autoridade Munisipál Bobonaro (PAMB), Paulo Moniz Maia, hateten katak ema ho defisiénsia tenke hetan atensaun no apoiu hanesan sidadaun sira seluk, tanba sidadaun hotu-hotu iha direitu hanesan.
Nia hateten katak autoridade Bobonaro la bele halo diskriminasaun entre sidadaun ida ho sidadaun seluk, liuliu ba ema ho defisiénsia ne’ebé hela iha kondisaun vulnerável no la iha fatin apropriadu atu moris.
Paulo Moniz Maia esplika kazu hanesan Balbina Bui Guso, ne’ebé hela iha kondisaun difísil, presiza hetan resposta hosi autoridade relevante. Tanba ne’e, programa Governu ba ema vulnerável tenke to’o duni ba sidadaun sira ne’ebé presiza apoiu, liuliu liu hosi koordenasaun entre autoridade sentral, munisípiu, suku no aldeia.
“Hanesan ohin ita boot sira husu ha’u, durante tinan barak nia ‘Balbina’ hela iha Baraka de’it, maibé moris nafatin iha kondisaun hanesan ne’e. Ha’u laiha informasaun kona-ba ida ne’e,” Paulo hateten.
Nia admite katak hanesan Prezidente Autoridade Bobonaro, nia rasik la bele hatene hotu situasaun sidadaun vulnerável sira iha territóriu tomak, tanba Munisípiu Bobonaro iha suku 50 no aldeia besik 200 resin.
“Ha’u hanesan Prezidente Autoridade Bobonaro, ema ida de’it. Bobonaro iha suku 50, aldeia besik 200, ne’ebé ha’u la bele kontrola hotu. Tanba ne’e, ema sira ne’ebé mak ita nia komunidade, ha’u la hatene hotu. Ha’u mos foin rona kona-ba kazu ida ne’e,” nia hateten.
Maski nune’e, Paulo afirma katak nia sei buka dalan atu autoridade bele tau atensaun ba família sira ne’ebé hela iha kondisaun vulnerável. Nia mos hateten, se iha rekursu disponível iha munisípiu, nia prontu atu ajuda família sira iha tempu oin mai.
“Bele karik ha’u la hein Governu Sentral. Se karik ha’u iha osan uitoan, prontu ha’u bele ajuda iha tempu oin mai. Maibé, labele haluha katak Governu ida ne’e nia sistema orsamentu bazeia ba programa. Se programa ida la iha ba uma ema kbiit laek, osan la iha, ha’u labele halo. Se ha’u halo, ha’u kontra regra orsamentu jerál nian, depois auditoria mai bele husu responsabilidade ba ha’u,” nia hateten.
Tanba ne’e, Paulo hateten katak nia prontu atu buka no identifika fatin sira ne’ebé komunidade vulnerável, inklui ema ho defisiénsia, hela iha kondisaun la apropriadu, hodi bele tau sira nia nesesidade iha atensaun autoridade no buka apoiu tuir mekanismu ne’ebé eziste.
Ho Balbina, nia kondisaun defisiénsia no moris hanesan nene’e. Balbina ho nian Viziñu sira iha espera katak situasaun Balbina bele hetan atensaun liu hosi autoridade kompetente sira, liuliu atu hadi’a uma no asegura kondisaun moris ne’ebé seguru no dignu ba nia.
Jornalista: David da Costa