PM Xanana: Filme Dokumentariu Rezisténsia Pertense ba Timoroan Tomak

  • 0
  • 13 views

Díli, 04 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Iha sesaun aprezentasaun filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999”, Timor-Leste nian, iha museum Rezisténsia, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hateten, istória Rezisténsia Timor-Leste nian durante períodu 1975–1999 pertense ba Timoroan tomak, no jerasaun foun tenke komprende no valoriza sakrifísiu no korajen povu nian ne’ebé luta ba independénsia.

Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten katak filme ne’e demora besik tinan rua atu produz, ho ideia inisiál ne’ebé mosu husi konversa entre Prezidente Repúblika  José Ramos-Horta ho Ian Martin kona-ba importánsia atu konta istória kona-ba oinsá Timor-Leste hetan nia independénsia.

“Ian Martin okupa fatin ida ne’ebé espesiál tebes iha istória ne’e. Iha 1999, Ian hanesan Representante Espesiál Secretáriu-Jerál Nasoens Unidas ba Konsulta Popular no xefe UNAMET,” dehan Primeiru Ministru Xanana Gusmão iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi media Gabinete PM nian, Domingu 4/10.

Iha 4 Setembru 1999, Ian Martin anunsia rezultadu Konsulta Popular iha Díli, enkuantu iha tempu hanesan Secretáriu-Jerál Nasoens Unidas, Kofi Annan, anunsia rezultadu ne’e iha Nova Iórke.

Depois liu tinan 20 resin, Ian Martin propoin atu produz filme ida atu konta fali istória ne’e. Ideia ne’e hetan apoiu husi Prezidente Repúblika  Ramos-Horta desde inísiu.

Primeiru-Ministru Xanana hateten,  transforma ideia ne’e sai filme kona-ba luta Timoroan nian la’ós knaar fasil, maibé hanesan responsabilidade boot ida atu halibur memória no esperiénsia povo nian durante tinan barak.

“Ian White, produtor ba filme ne’e, lori besik tinan rua hodi halibur ita nia história tinan ruanulu-resin-haat nian, kona-ba ita nia povo nia memória no esperiénsia,” nia afirma.

Xanana subliña katak filme ne’e iha impaktu boot tanba bainhira ema haree, bele halo sira hanoin fali esperiénsia durante okupasaun, liuliu espírito rezisténsia povo Timoroan nian.

Tuir Xanana Gusmão, família ida-idak iha Timor-Leste iha istória rasik kona-ba períodu luta. Aldeia ida-idak mos rai nia memória. Durante períodu ne’e, povo hasoru difikuldade oioin, lakon ema no propriedade, família sira namkari, no ema barak moris ho ta’uk no hamlaha.

Iha momentu balun, ema lakon esperansa no la hatene bainhira luta sei remata. Maibé, maski hasoru períodu nakukun, povo Timoroan nunka husik mehi boot atu loron ida Timor-Leste sei sai livre.

Primeiru Ministru explika filme ne’e hatudu sasrifísiu no korajen povo Timoroan nian, ne’ebé hakarak asegura futuru nasaun no liberdade ba sira nia oan sira, maski presiza sakrifika sira nia moris rasik.

Filme ne’e konta istória liuhusi lian husi ema sira ne’ebé iha responsabilidade atu organiza Rezisténsia no liuhusi esperiénsia povo Timoroan tomak.

Maibé, Xanana Gusmão dehan katak luta durante tinan ruanulu-resin-haat sei la bele kobri hotu ho filme ida de’it. Mártir no Timoroan barak ne’ebé ativu iha luta sei la aparese iha filme, no istória barak sei nafatin la konta.

Nia hateten katak, maski nune’e, povo Timoroan tenke nafatin rai no valoriza memória hirak ne’e tanba istória luta ba independénsia pertense ba Timoroan hotu.

“Istória ne’e pertense ba Timoroan tomak. Ne’e ita hotu nia história,” Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hateten.

Nia apela ba jerasaun foun atu komprende sakrifísiu ne’ebé halo ona hodi Timor-Leste bele hetan independénsia. Maibé, independénsia la’ós rohan ba responsabilidade nasaun, tanba sei iha dezafiu foun atu harii Estadu ida ne’ebé forte no reziliente, proteje demokrasia no harii sosiedade ida ne’ebé bele tau matan ba nia povo.

“Trabalhu ne’e kontinua ohin no sei kontinua iha futuru,” nia hateten.

Primeiru Ministru mós destaka importánsia rekonsiliasaun hodi harii nasaun ida ne’ebé dame no koesa. Timor-Leste presiza trata mós legadu husi konflitu no kontinua promove rekonsiliasaun. Tanba depois Timor-Leste hetan independénsia, nasaun ne’e hili dalan rekonsiliasaun no dame, tanba nasaun ida la bele harii bazeia ba vingansa.

“Ita tenke rekonsilia ho malu iha ita nia sosiedade rasik no ita tenke rekonsilia ho Indonézia. Ne’e la signifika katak haluha pasadu. Ita hatene katak rekonsiliasaun tenke bazeia iha lia-loos no iha komprensaun ho laran moos kona-ba buat sira ne’ebé uluk akontese,” Xanana Gusmão dehan.

Nia subliña katak rekonsiliasaun importante atu jerasaun tuir mai la lori ódiu no hirus iha sira nia fuan. Tanba ne’e, Timor-Leste tenke transforma história ida nakonu ho konflitu sai relasaun ne’ebé bazeia ba amizade, respeitu malu no kooperasaun.

Xanana Gusmão mós hateten katak esperiénsia Timor-Leste kona-ba luta no rekonsiliasaun bele sai aprendizajen importante bainhira hateke ba mundu ohin-loron, ne’ebé nafatin hasoru konflitu no dezordem.

Timor-Leste, tuir nia, komprende importánsia direitu internasionál tanba direitu povo Timoroan ba autodeterminasaun hetan rekonesimentu iha direitu internasionál no iha 1999 povo Timoroan bele exerse direitu ne’e liuhusi Konsulta Popular.

Ba joven Timoroan sira, Xanana Gusmão hateten katak períodu ne’ebé hatudu iha filme ne’e agora bele haree hanesan história tanba jerasaun foun moris iha país ida ne’ebé iha dame no estabilidade.

Maibé, nia husu ba joven sira atu bainhira haree filme ne’e, hanoin nafatin ema hotu ne’ebé la konsege moris to’o haree independénsia Timor-Leste. Filme ne’e mós ba sira hotu ne’ebé mate iha funu laran.

Iha serimónia hanesan, Diretór Ezekutivu Arquivo no Museu Rezisténsia Timorense, IP (AMRT), Jorge Alves “We Moris”, afirma katak dokumentáriu ne’e mosu hosi parseria institusionál entre AMRT no Gabinete Primeiru Ministru, nu’udár kompromisu hamutuk atu prezerva, proteje no transmite memória rezisténsia bá jerasaun sira tuirmai.

We Moris salienta, prezervasaun memória la’ós opsaun, maibé devér Estadu, instituisaun no jerasaun foun sira nian, tanba testemuñu, dokumentu, fotografia, objetu no fatin istóriku barak presiza protesaun atu la lakon iha futuru.

“Rezisténsia Timorense la’ós harii de’it hosi lideransa ne’ebé hakerek iha livru istória, maibé mós hosi ema rihun bá rihun mane no feto, kombatente, membru frente klandestina no diplomátika, estudante, família no komunidade sira ne’ebé fó apoiu, hahan, protesaun, informasaun no esperansa,” nia hateten.

Tanba ne’e, espera ba juventude atu kontinua aprende istória Timor-Leste, buka koñesimentu, estuda no iha korajen atu harii futuru ho responsabilidade, tanba liberdade ne’ebé sira goza ohin iha folin ne’ebé jerasaun uluk selu ho sofrimentu no sakrifísiu.

Enkuantu ne’e, Diretór Produsaun Filme, Ian White, hato’o katak filme dokumentáriu ne’e la’ós de’it obra cinematográfika, maibé dokumentu istóriku ne’ebé konta luta no korajen povu Timor-Leste liuhosi imajen, testemuñu no memória husi ema, família no komunidade sira.

Ian White hein katak filme ne’e bele sai instrumentu edukasaun ba juventude no promove istória Timor-Leste ba públiku internasionál, hodi hametin dame, unidade, rekonsiliasaun no respeitu ba dignidade umana.

Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas bá Konsulta Populár 1999 no Xefe Misaun UNAMET, Ian Martin, iha nia parte, rekoñese korajen no reziliénsia povu Timor-Leste nian iha luta ba autodeterminasaun no prosesu harii fali nasaun hafoin Konsulta Popular 1999.

Ian Martin enfatiza katak filme ne’e iha importánsia atu prezerva memória istórika, transmite esperiénsia ba jerasaun foun no fó-hatene ba komunidade internasionál kona-ba luta no direitu povu Timor-Leste nian.

Tanba ne’e nia mós apela ba juventude atu proteje demokrasia, promove dame, justisa, rekonsiliasaun no respeitu ba direitu umanu.

Filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999” sai hanesan meiu ida atu prezerva memória luta libertasaun nasionál, valoriza sakrifísiu povu Timor-Leste nian no transmite istória bá jerasaun sira tuirmai.

Liuhosi Dili International Film Festival (DIFF) 2026 lansa no aprezenta ona bá públiku filme ne’e iha Platinum Cineplex, Timor Plaza, Dili, iha tersa, 29 Setembru 2026, ne’ebé asiste direta hosi Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hamutuk ho reprezentante instituisaun Estadu, veteranu luta libertasaun nasionál, konvidadu no entidade relevante sira seluk.

Filme ne’e mós sei kontinua ho sesaun aprezentasaun iha sidade sira seluk iha Timor-Leste durante tinan 2026 no 2027, molok aprezenta ba públiku internasionál.

Jornalista: David da Costa

Prezidente Autoridade Bobonaro Alerta: Ultrapasa Fronteira Illegal Bele Aumenta Risku Transmisaun HIV-SIDA
Prev Post Prezidente Autoridade Bobonaro Alerta: Ultrapasa Fronteira Illegal Bele Aumenta Risku Transmisaun HIV-SIDA
Grupu Moris Di’ak Iha Inisiativa Rasik Hakiak Ikan, alvu fornese ba Merenda Eskolár
Next Post Grupu Moris Di’ak Iha Inisiativa Rasik Hakiak Ikan, alvu fornese ba Merenda Eskolár