Reziliénsia Hahú iha Uma – Harii Komunidade sira ne’ebé Reziliente ba Dezastre liuhosi Asaun Koletiva

  • 0
  • 7 views

Tema: “Reziliénsia Hahú iha Uma”

Reziliénsia ba dezastre la hahú bainhira siklone ida hakbesik mai, inundasaun ida lori hotu  ai-horis no ai-han sira, ka komunidade ida forsada atu evakua. Reziliénsia hahú kleur antes dezastre mosu – iha koñesimentu ne’ebé ema fahe, relasaun ne’ebé harii, desizaun ne’ebé halo, no sistema ne’ebé haforsa hamutuk.

Ida-ne’e maka mensajen sentrál hosi Loron Internasionál ba Redusaun Risku Dezastre nian (IDDRR) 2026: Reziliénsia Hahú iha Uma.

Ba Timor-Leste, iha-ne’ebé komunidade sira hasoru perigu relasiona ho klima, inklui rai-maran, inundasaun, rai-monu no padraun tempu nian ne’ebé imprevizível ba beibeik, mensajen ida-ne’e iha signifikadu partikulár. Redusaun risku dezastre (DRR) la’os de’it kona-ba responde ba emerjénsia sira. Ida-ne’e kona-ba investe iha ema, hametin kapasidade lokál sira no garante katak indivídu, família no komunidade sira iha koñesimentu, rekursu sira no apoiu atu antesipa, prepara no rekupera hosi dezastre sira.

Iha Oxfam Timor-Leste, kompriensaun ne’e reflete iha ami nia servisu ho komunidade sira iha Oe-Cusse, Liquiça, Ermera no Dili. Liuhusi kolaborasaun ho parseiru lokál sira, líder komunitáriu sira no parte interesada sira governu nian, ami apoia aprosimasaun sira ne’ebé lidera lokál ne’ebé liga preparasaun ba dezastre, reziliénsia klimátika no dezenvolvimentu inkluzivu.

Ami nia serbisu mós hanesan testamentu ida ba kompromisu hosi ami nia ekipa no parseiru sira, ne’ebé nia esforsu koletivu sira ajuda tradús reziliénsia hosi konseitu ida ba asaun ne’ebé signifikativu.

Husi Preparasaun Uma-kain ba Reziliénsia Komunidade nian

Uma maka dalabarak fatin dahuluk ne’ebé impaktu dezastre sira akontese. Iha ne’ebá maka família sira proteje sira nia oan sira, tau matan ba parente ne’ebé katuas liu no ema ho defisiénsia, rai ai-han no bee, no depende ba sira nia vida moris. Bainhira dezastre sira estraga fundasaun sira-ne’e, konsekuénsia sira habelar dook liu estragu fíziku. Sira afeta rendimentu, edukasaun, seguransa ai-han no abilidade família sira nian atu rekupera.

Tema IDDRR 2026 rekoñese katak uma sira ne’ebé seguru liu no komunidade sira ne’ebé reziliente presiza liu duké preparasaun individuál. Sira depende ba planeamentu ne’ebé informadu kona-ba risku, informasaun ne’ebé asesivel, infraestrutura ne’ebé reziliente no foti desizaun ne’ebé inkluzivu.

Iha Timor-Leste, ida-ne’e signifika asegura katak preparasaun ba dezastre iha ligasaun ho realidade loron-loron uma-kain rurál no urbanu sira-nian. Uma ida ne’ebé reziliente la’os de’it ida ne’ebé bele tahan perigu ida; maibé mós ida ne’ebé ema iha asesu ba bee, ai-han, meius subsisténsia seguru, sistema alerta sedu no rekursu sira ne’ebé presiza atu rekupera.

Servisu Hamutuk Iha Oe-Cusse, Liquiça, Ermera no Dili

Oxfam iha Timor-Leste nia serbisu redusaun risku dezastre nian implementa iha Oe-Cusse, Liquiça, Ermera no Dili, servisu hamutuk ho parseiru lokál sira ne’ebé lori relasaun forte ho komunidade, koñesimentu lokál no esperiénsia ba esforsu ne’e.

Liuhosi parseria ho Masine Neo Oe-Cusse (MANEO) , AFFOS, KSI, BIFANO, MDI no RHTO, Oxfam apoia aprosimasaun bazeia ba komunidade ne’ebé hametin preparasaun, hamenus risku dezastre no promove reziliénsia inkluzivu.

Parseria sira ne’e sentrál hodi asegura katak atividade RRD sira responde ba realidade komunidade ida-idak nian. Husi apoia preparasaun no konxiénsia lokál ba hametin partisipasaun feto no ema ho defisiénsia nian, serbisu ne’e rekoñese katak redusaun risku dezastre ne’ebé efetivu tenke bazeia ba koñesimentu lokál, lideransa komunitária no kolaborasaun.

Iha fatin sira-ne’e, Oxfam ho nia parseiru sira serbisu atu liga redusaun risku dezastre nian ho esforsu luan liu atu hametin reziliénsia klimátika no moris-di’ak komunidade nian.

Liuhosi inisiativa sira hanesan Programa Prontu ba Dezastre, ne’ebé hetan apoiu husi Parseria Umanitária Austrália (AHP), Oxfam ho parseiru sira kontribui ba preparasaun komunidade nian, seguransa bee no redusaun risku dezastre ne’ebé inkluzivu.

Asaun Prátika sira ne’ebé transforma Reziliénsia ba Realidade

Iha komunidade sira nia leet, Oxfam no parseiru sira apoia atividade DRR prátiku, ne’ebé lidera iha fatin lokál hodi rezolve risku ambientál sira, proteje meius subsisténsia no hametin preparasaun komunidade nian. Konservasaun bee hanesan parte importante husi serbisu ida ne’e, ajuda komunidade sira atu proteje bee-matan naturál, hadi’a jestaun bee no mantein asesu ba bee durante períodu bailoron nian. Esforsu sira ne’e komplementa ho kuda ai-oan no reflorestasaun, ne’ebé bele ajuda hamenus erozaun rai, proteje bacias hidrograficas no suporta fornesimentu bee ne’ebé sustentável liu.

Konstrui rai-kuak sira ba retensaun udan-been nian no bacias hidrograficas infiltrasaun nian maka aprosimasaun prátika seluk atu jere rekursu bee nian no hamenus risku sira ne’ebé relasiona ho klima. Liuhosi kapturasaun udan-been no husik bee infiltra ba rai, estrutura sira-ne’e bele kontribui ba rekarga bee-rai-okos, hamenus bee-sa’e iha superfísie no hadi’a disponibilidade bee ba uma-kain sira no agrikultura. Kombina ho protesaun ba bee-matan no jestaun bee ne’ebé lidera husi komunidade, intervensaun sira ne’e ajuda hametin fundasaun reziliénsia nian, partikularmente iha área sira ne’ebé vulneravel ba rai-maran no eskarsedade bee.

Oxfam ho nia parseiru sira mós apoia medida sira hanesan konstrusaun gabion lokál, mitigasaun inundasaun no konstrusaun terrasu hodi ajuda rezolve erozaun rai, jere bee-sa’e no proteje rai agríkola no infraestrutura komunidade nian. Hamutuk ho intervensaun fíziku sira-ne’e, planeamentu preparasaun ba dezastre komunitáriu no sensibilizasaun ajuda ema atu identifika perigu lokál sira, komprende risku sira no hametin sira-nia kapasidade atu prepara no responde ba emerjénsia sira.

Atividade sira-ne’e la’os de’it hanesan projetu infraestrutura ka inisiativa ambientál. Maibé reprezenta komunidade sira ne’ebé foti asaun hodi proteje sira nia ambiente, salvaguarda meius subsisténsia no hamenus risku dezastre sira molok emerjénsia sira mosu.

Porezemplu, iha Oe-Cusse, Oxfam no AFFOS apoia ona konservasaun bee ne’ebé lidera husi komunidade, kuda ai-oan, basia infiltrasaun no konstrusaun gabion iha Suco Cunha. Iha Ermera, Oxfam no KSI apoia ona inisiativa konservasaun bee, kuda ai-oan no harii terraço iha Matata.

Bainhira komunidade sira proteje bee-matan sira, kuda ai-horis, harii basia retensaun no hametin preparasaun lokál, sira investe iha reziliénsia ne’ebé bele fó benefísiu ba uma-kain sira ohin loron no jerasaun sira iha futuru.

Reziliénsia harii hosi ema sira ne’ebé serbisu hamutuk

Enkuantu reziliénsia hahú iha uma, ida-ne’e labele harii hosi uma-kain sira de’it. Ida-ne’e presiza esforsu koletivu ida – hosi komunidade sira no líder lokál sira ba organizasaun sosiedade sivíl sira, instituisaun governu nian no ekipa umanitária sira.

Iha Oxfam Timor-Leste, harii reziliénsia hanesan responsabilidade ida ne’ebé fahe entre ami nia ekipa programa sira, espesialista tékniku sira, funsionáriu sira iha kampu, kolega operasaun sira, ekipa komunikasaun sira no parseiru lokál sira. Ida-idak hala’o papél ne’ebé diferente, maibé ita-nia esforsu sira iha ligasaun ho objetivu komún ida: apoia komunidade sira atu moris ho seguru, dignu no protejidu.

Ami nia ekipa kampu sira servisu besik ho komunidade sira, rona preokupasaun lokál sira no identifika solusaun prátikál sira. Ekipa programa sira tradús hanoin sira-ne’e ba atividade sira ne’ebé hametin preparasaun, meius subsisténsia, seguransa bee nian no inkluzaun. Kolega operasaun no lojístika sira ajuda asegura katak rekursu no koordenasaun ne’ebé presiza atu entrega atividade sira-ne’e iha ona.

Entretantu, ami nia ekipa komunikasaun ajuda lori esperiénsia komunidade nian no solusaun lokál sira ba públiku hodi garante katak lian sira hosi ema sira ne’ebé lidera esforsu reziliénsia nian hetan rekoñesimentu, rona no amplifika.

Ami nia parseiru sira – MANEO, AFFOS, KSI, BIFANO, MDI no RHTO – importante ba esforsu koletivu ida-ne’e. Sira-nia koñesimentu lokál, ligasaun ho komunidade no matenek ajuda asegura katak atividade DRR bazeia ba realidade lokál no komunidade sira sai partisipante ativu hodi forma sira-nia reziliénsia rasik.

Ida-ne’e maka serbisu ekipa iha redusaun risku dezastre nian: abilidade, papél no organizasaun oioin ne’ebé serbisu hamutuk ba objetivu ida de’it. Reziliénsia sai forte bainhira ita kolabora, fahe koñesimentu, aprende hosi komunidade sira no rekoñese katak kontribuisaun hotu-hotu importante.

Inkluzaun Tenke Hahú iha Uma

Tema “Reziliénsia Hahú iha Uma” mós konvida ita atu reflete kona-ba sé nia uma mak seguru, sé nia lian rona no sé mak iha rekursu atu prepara ba dezastre sira.

Dala barak feto lori responsabilidade todan liu ba kuidadu uma-laran, seguransa ai-han no kuru bee. Ema ho defisiénsia bele hasoru barreira adisionál sira bainhira asesu ba alerta sedu, dalan evakuasaun no asisténsia emerjénsia. Labarik sira, katuas-ferik sira no uma-kain sira ho rekursu limitadu sira mós bele hetan dezafiu partikulár sira molok, durante no hafoin dezastre sira.

Realidade sira-ne’e fó hanoin mai ita katak reziliénsia labele sukat de’it hosi infraestrutura ne’ebé harii ka sesaun formasaun sira ne’ebé hato’o. Maibé mós tenke sukat hosi ema inklui ka lae, sira nia nesesidade sira hetan rekoñesimentu ka lae no se sira iha kbiit no rekursu sira atu foti desizaun kona-ba sira nia seguransa rasik.

Ba Oxfam iha Timor-Leste no parseiru sira, DRR inkluzivu signifika serbisu atu garante katak feto, ema ho defisiénsia no grupu marjinalizadu sira la husik hela iha kotuk iha planeamentu preparasaun, adaptasaun klimátika ka esforsu rekuperasaun nian.

Ida-ne’e signifika husu sé nia nesesidade sira karik la hetan atensaun, sé nia koñesimentu seidauk rona, no saida tan maka bele halo atu halo reziliénsia asesivel ba ema hotu.

Komunidade ida ne’ebé reziliente la’os ida ne’ebé umakain balu seguru enkuantu sira seluk sei espozitu. Ida-ne’e maka ida ne’ebé ema hotu iha oportunidade atu partisipa iha harii futuru ida ne’ebé seguru liu.

Nu’udar ita marka Loron Internasionál ba Redusaun Risku Dezastre nian iha 13 Outubru 2026, “Reziliénsia Hahú iha Uma” la’ós de’it mensajen kampaña ida. Ida-ne’e hanesan lembransa ida kona-ba responsabilidade ne’ebé ita fahe – nu’udar ema ida-idak, nu’udar ekipa, nu’udar parseiru no nu’udar organizasaun ida – atu halo redusaun risku dezastre nian sai parte ida husi maneira ne’ebé ita serbisu no moris.

Reziliénsia hahú iha uma, maibé ida-ne’e buras liuhosi serbisu iha ekipa, parseria sira ne’ebé metin no asaun koletiva.

Loron Internasionál ba Redusaun Risku Dezastre nian (IDDRR) 2026 | 13 Outubru 2026

Hakerek nain: Cris Caetano, Oxfam iha Timor-Leste

Filme Dokumentáriu ‘Rezisténsia’ Sei Lori Istória Timor-Leste  Ba Públiku Iha Mundu Tomak
Prev Post Filme Dokumentáriu ‘Rezisténsia’ Sei Lori Istória Timor-Leste Ba Públiku Iha Mundu Tomak
Think Piece: Resilience Starts at Home – Building Disaster-Resilient Communities Through Collective Action
Next Post Think Piece: Resilience Starts at Home – Building Disaster-Resilient Communities Through Collective Action