Díli, 23 Setembru 2026 (Iklik.Info) — Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni, hateten, Índise Risku Klimátika ba Labarik Timor-Leste no Portal Modelu Risku Dezastre (CCRI-DRM) sai instrumentu importante atu ajuda Governu no instituisaun relevante sira identifika área ne’ebé labarik sira hasoru risku klimátiku aas liu, no determina fatin ne’ebé presiza asaun no investimentu urjente atu proteje labarik sira hosi impaktu krize klimátika no dezastre.
Patrizia DiGiovanni hato’o apresiasaun tanba bele hamutuk ho reprezentante sira iha eventu lansamentu Índise Risku Klimátika ba Labarik Timor-Leste, ne’ebé inklui relatóriu no Portal Modelu Risku Dezastre. Lansamentu ne’e marka pasu importante ida iha esforsu koletivu atu proteje labarik sira hosi xoke no dezastre sira ne’ebé relasiona ho klima.
“Haksolok tebes atu hamutuk ho ita boot sira ohin hodi lansa Índise Risku Klimátika ba Labarik Timor-Leste, Relatóriu no Portál Modelu Risku Dezastre nian. Ida ne’e marka pasu importante ida iha ami nia esforsu koletivu sira atu proteje labarik sira hosi xoke no dezastre sira ne’ebé relasiona ho klima,” dehan Patrizia DiGiovanni, iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi Ofisiál Media UNICEF Timor-Leste, Kuarta 23/09.
Reprezentante UNICEF Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni haktuir, portal ne’e fó informasaun importante kona-ba fatin ne’ebé risku sira aas liu, labarik sira ne’ebé vulneravel liu, no área sira ne’ebé presiza asaun no investimentu urjente liu.
UNICEF determina ona katak krize klimátika mós sai krize ba direitu labarik nian, tanba impaktu hosi krize ne’e bele afeta kuaze dimensaun hotu-hotu iha moris labarik nian, inklui saúde no nutrisaun, asesu ba bee-moos, abilidade atu tuir eskola, protesaun, no seguransa ba sira nia uma no komunidade.
Foin lalais ne’e, UNICEF mós fó sai relatóriu globál kona-ba Risku Klimátika Labarik nian, ne’ebé fornese imajen detallu kona-ba perigu klimátiku ne’ebé labarik sira hasoru no vulnerabilidade sira ne’ebé determina sira nia kapasidade atu hasoru risku hirak ne’e.
Deskobrimentu hosi relatóriu globál ne’e hatudu situasaun alarmante, ho kuaze labarik hotu-hotu iha mundu espozisaun ba pelumenus perigu klimátiku boot ida, no liu millaun 4 hasoru ameasa klimátika neen ne’ebé sobrepoin malu.
Maibé, relatóriu globál ne’e mós hato’o mensajen importante katak espozisaun ba perigu mesak la determina diretamente nivel risku ba labarik ida. Risku bele aumenta bainhira perigu klimátiku to’o ba labarik ne’ebé enfrenta ona pobreza, malnutrisaun ka laiha asesu konfiável ba servisu esensiál.
Rai-maran hanesan ezemplu ida, sei la afeta labarik hotu-hotu ho maneira hanesan. Labarik ida ne’ebé hela iha uma-kain ho servisu seguru bele hetan protesaun di’ak liu kompara ho labarik ne’ebé moris iha situasaun malnutrisaun, pobreza, defisiénsia ka asesu fraku ba servisu esensiál.
Tanba ne’e, Patrizia DiGiovanni hateten, asaun klimátika tenke haree mós ba hamenus dezigualdade no hametin sistema sira ne’ebé labarik sira depende ba. Deskobrimentu globál sira ne’e iha implikasaun importante ba Timor-Leste, tanba labarik sira iha nasaun tomak hasoru espozisaun ba rai-maran, inundasaun, manas maka’as no tempestade tropikál sira. Situasaun ne’e signifika katak eventu klimátiku boot ida bele afeta parte barak hosi nasaun iha tempu hanesan.
Izolamentu jeográfiku no lakuna iha servisu esensiál sira mós bele limita liután kapasidade komunidade sira atu responde no rekupera hosi dezastre. Ba Timor-Leste nu’udar Estadu Ki’ik Insular iha dezenvolvimentu, risku hirak ne’e bele afeta diretamente asesu família sira ba bee, produsaun no sosa ai-han, asesu labarik sira ba eskola, no servisu saúde no nutrisaun ne’ebé sira presiza.
“Portál ne’e, maski avansadu, labele proteje labarik ida mesak. Ninia valór sei sukat hosi desizaun sira ne’ebé nia informa no asaun sira ne’ebé tuir mai,” Patrizia subliña.
Tanba ne’e, UNICEF hein katak CCRI-DRM sei uza iha planeamentu Munisipál, estratéjia setór nian, planeamentu preparasaun no kontinjénsia, prioritizasaun orsamentu no dezeñu servisu sira ne’ebé reziliente ba klima.
UNICEF mós enkoraja instituisaun hotu-hotu atu buka resposta ba pergunta tolu: saida maka evidénsia sira hatete kona-ba labarik sira ne’ebé instituisaun sira responsabiliza ba? saida maka tenke halo diferente iha planu no orsamentu sira? no asaun saida maka bele halo agora, molok xoke tuirmai akontese?
Patrizia mós hateten, evidénsia sira tenke kontinua hametin. Portal ne’e tenke konsidera hanesan rekursu moris ida, ne’ebé presiza atualiza bainhira informasaun foun kona-ba demografia, prestasaun servisu no perigu sai disponivel, no komplementa ho koñesimentu lokál.
Dadus mós tenke lori prosesu planeamentu besik liután ba komunidade sira. Análize nasionál no munisipál, bainhira posivel, tenke akompaña ho evidénsia hosi postu administrativu, suku no aldeia sira, inklui esperiénsia hosi labarik, adolexente, família no traballadór sira iha liña-oin.
Patrizia DiGiovanni subliña, labarik no joven sira tenke iha lian iha desizaun kona-ba sira-nia futuru, tanba sira observa diretamente mudansa iha tempu lokál no bee-matan sira. Esperiénsia sira bele kontribui ba preparasaun, polítika klimátika no planeamentu dezenvolvimentu lokál.
“Lansamentu ohin nian mós reflete ami nia parseria sira. Lori UNICEF nia naran hato’o ami nia apresiasaun sinseru ba Governu Timor-Leste, Ministériu Finansas, Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste, Autoridade Protesaun Sivíl, liña ministériu sira ne’ebé partisipa no peritu tékniku nasionál sira hotu ne’ebé kontribui sira-nia dadus, koñesimentu no tempu. Ha’u mós rekoñese parseria téknika UNITAR no UNOSAT, no família ONU no parseiru dezenvolvimentu sira,” Patrizia DiGiovanni dehan.
UNICEF afirma nafatin kompromisu atu fó apoiu ba Governu no povu Timor-Leste hodi hametin sistema alerta sedu ne’ebé sensível ba labarik, servisu reziliente ba klima, preparasaun ba dezastre, asaun antisipatóriu no protesaun sosiál ne’ebé responde ba xoke. No UNICEF mós sei kontinua halo advokasia ba finansiamentu klima no dezenvolvimentu ne’ebé bele to’o diretamente ba labarik no komunidade sira ne’ebé hasoru risku boot liu.
Iha Timor-Leste, dadus ne’ebé hato’o iha lansamentu ne’e hatudu katak 45% hosi labarik sira ho idade tinan lima mai kraik mak ladún di’ak. Kondisaun hanesan udan-been ne’ebé menus, lakon ai-horis, folin ai-han ne’ebé sa’e, bee ne’ebé la seguru no espozisaun boot ba moras bele aumenta tan fatór sira ne’ebé hamosu malnutrisaun.
Falta bee mós bele signifika katak família ida laiha bee seguru ba sira nia oan sira, no labarik-feto sira bele gasta tempu barak liu atu halibur bee no tempu uitoan liu atu aprende. Situasaun ne’e bele aumenta risku ba moras diarreia no fó presaun adisionál ba fasilidade saúde no eskola sira.
Labarik ho defisiénsia, labarik iha komunidade remota sira, labarik-feto adolexente sira no labarik ne’ebé moris iha pobreza bele hetan impaktu hirak ne’e maka’as liu. Perigu klimátiku sira bele afeta labarik liuhosi dalan oioin, ho impaktu sira ne’ebé taka malu no reforsa malu.
Projesaun atuál sira, tuir informasaun ne’ebé hato’o iha lansamentu, indika katak kondisaun El Niño bele hamenus udan-been sazonál iha Timor-Leste entre Novembru 2026 no Abril 2027. Situasaun ne’e halo lansamentu portal ne’e sai momentu importante atu prepara komunidade sira ba posibilidade impaktu klimátiku.
Eventu El Niño anteriór sira mós afeta produsaun batar no hare, disponibilidade ai-han uma-kain nian no meius subsisténsia. Durante eventu El Niño iha 2023, udan-been relata menus liu 30 porsentu hosi nivel normál, ne’ebé kontribui ba kondisaun rai-maran iha parte boot hosi nasaun.
Maibé, Patrizia hateten, alerta sedu labele konsidera hanesan predisaun kona-ba rezultadu inevitavel. Tanba sei iha nafatin tempu atu halo preparasaun no asaun antesipada. Preparasaun iha fulan hirak oin mai bele ajuda prevene malnutrisaun ne’ebé bele evita, espozisaun ba bee ne’ebé la seguru, interupsaun ba aprendizajen no aumentu risku protesaun.
Asaun antesipada, tuir UNICEF, bele sai efetivu liu no menus kustu kompara ho resposta ne’ebé halo hafoin krize atinji ona pontu aas. Tanba ne’e, lansamentu CCRI-DRM konsidera oportunu atu ajuda ema sira ne’ebé foti desizaun identifika fatin ne’ebé perigu klimátiku sira hasoru malu ho konsentrasaun aas labarik sira nian no lakuna sira iha servisu esensiál.
Dadus hosi portal ne’e bele ajuda informa desizaun kona-ba fatin ne’ebé presiza hametin sistema no fornesimentu bee; fatin ne’ebé servisu saúde no nutrisaun presiza aumenta preparasaun no vijilánsia; no eskola sira ne’ebé presiza planu bee, saneamentu no kontinuidade aprendizajen ne’ebé reziliente ba klima.
Dadus ne’e mós bele ajuda identifika área ne’ebé protesaun sosiál ne’ebé responde ba xoke bele ajuda família vulnerável sira proteje dieta, saúde no edukasaun labarik sira, inklui fatin ne’ebé mensajen preparasaun no envolvimentu komunidade presiza to’o uluk.
“Husik portál ida ne’e sai liu fali mapa ida, husik ida ne’e sai matadalan ba preparasaun no instrumentu ida ba investimentu ne’ebé ekuitativu liu,” afirma Patrizia DiGiovanni.
Tanba krize klimátika bele sai globál, maibé solusaun sira ne’ebé efetivu liu tenke bazeia ba realidade hosi munisípiu ida idak, komunidade ida idak no labarik ida idak.
Jornalista: David da Costa