Dili, 24 Setembru 2026 (I-klik.Info) – Forum ONG Timor-Leste (FONGTIL), realiza atividade diskusaun meza redonda ba konseptual ho definisaun sosiedade sivil tuir kontekstual iha Timor Leste. Objetivu atu define valores prinsipiu sosiedade sivil iha Timor-Leste kontinua hametin kooperasaun partisipasaun ba kontribuisaun iha prosesu konstrusaun estadu direitu demokratiku. Atu promove justisa sosial, respeitu ba direitu umanus no igualdade iha sosiedade.
Diretor Ezekutivu FONGTIL, Inocencio de Jesus Xavier hateten, Objetivu hosi atividade ne’e hanesan konsultasaun nasionál ba definisaun sosiedade sivil iha atuasaun no prinsipiu valores rejime estadu direitu demokratiku. Tinan ruanulu resin liu ona sosiedade sivil halo servisu tuir ida-idak nia interpretasaun deit, entaun ita hanoin FONGTIL nu’udar organizasaun sumbriña ne’ebe ho nia membru asosiadu 291 fauza oituan atividade iha kraik no refleta fila-fali ba ita-nia an rasik. Durante ita haree sosiedade sivil nia atuasaun valores prinsipiu sira ne’e oinsá.
“Atu define ita-nia prinsipiu valores ne’e, oinsá sosiedade sivil servisu ho estadu no governu ne’ebe mak ami halo ona konsultasaun ba iha munisípiu sanulu resin ida, no fahe ba rejiaun haat mak hanesan rejiaun oeste, leste no rai-klaran, entaun rejiaun Dili ne’e komposta ho Raeoa no Atauro. “ Dehan Diretor Ezekutivu FONGTIL, Inocencio de Jesus, ba jornalista sira, iha salaun madre Canossa Becora, kinta-feira, 24/09.
Nia dehan, ohin ne’e atu rona prespetiva hosi NGO sira hosi Dili mak hanesan hosi parte religiozu, akademika inklui prezensa Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM), Dili nian, atu fo hanoin konaba konseitu definisaun sosiedade sivil tuir hosi ema Dili nian mak oinsá no hosi Oe-cusse no Atauro mak ida-ne’ebe. Nune’e depois FONGTIL ho nia nesesitator elabora fila-fali dokumentu ida hodi halo validasaun iha fulan outubro, bainhira iha kontradisaun ruma bele halo ajenda nune’e fulan outubro bele halo validasaun nasionál.
“Hosi validasaun nasionál ne’e ami bele halo dokumenta konjunta ida ba ami sosiedade sivil iha Timor-Leste hodi regulariza servisu organizasaun iha redi sosial sira, organizasaun baze ba iha komunidade. Nune’e servisu ne’ebe mak ita halo ne’e iha ona vizaun ne’ebe mak hatur ona.” Nia dehan.
Iha fatin hanesan Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM), Dili Francisco Dos Santos, hateten, autoridade munisipiu Dili sempre marka prezensa ba sosiedade sivil nia atividade sira, tanba ita moris iha nasaun demokratiku entaun presizamente sira nia prezensa iha estadu ida-ne’e hodi halo kontrolu ba orsamentu estadu nian.
” Ita tenki sai sosiedade ida-ne’ebe mak kritiku, bainhira atu hasai kritiku ruma tenki halo analiza, labele rona no haree deit hosi media sosial sira depois lori mai halo ba argumentu deit, maibé halo analiza buka verdadeiru hafoin bele fo sai ba publiku atu nune’e publiku bele konsumu diak, nune’e Atu sai sosiedade sivil kritiku ne’e signifika kualkuer informasaun saida deit, tenki buka hatene nia verdadeiru mak foin bele fo sai ba publiku no bele kritika nafatin.” Nia dehan.
Nia informa, bainhira atu hetan buat rum hosi estadu ida-ne’e, nu’udar sosiedade sivil kritiku ne’e normal tanba kritiku para hadi’a. Maibe ba sira-ne’ebe alerjia ba kritiku ne’e querdizer kanek, maibe pesoalmente kritiku ne’e importante para atu hadi’a tanba ema ne’ebe kritiku ne’e iha sensibilidade ba asuntu hotu, tanba bainhira nia atu kritiku nia sempre buka hatene uluk problema nia hun lo-loos ne’e saida.
“Kritiku konstrutivu signifika nia hanoin buat ne’e loos faktus ho dadus ne’e mak hanaran kritiku konstrutivu. Maibe ida-ne’ebe mak kritiku buka deit ema nia sala, inventdor no manipulasaun ne’e la loos. Maibé ita tenki sai sosiedade ida-ne’ebe mak kritiku ho konstrutivu. ” Nia konklui.
Partisipante hosi atividade refere mak hanesan membru ONG, CBO, grupu juventude feto, Akademista, Conficoens relijiozu, rede sektoral, movimentu sosial sira.
Jornalista Umbelina dos Reis