Dala barak ema bolu turizmu nu’udar joia iha Timor-Leste nia koroa. Timor kompostu hosi mosaiku kulturál, paizajen no esperiénsia sira ne’ebé úniku. Ba vizitante sira, Timor mak nasaun ida ne’ebé tama iha sira nia fuan. Durante dékada ida nia laran programa Jeografia Universidade Melbourne nian kolabora ona ho Fundasaun ONG Haburas ho baze iha Dili hodi organiza klase intensivu estudante nian iha vizita anuál ba Timor-Leste. Iha tinan hirak nia laran ami fila beibeik no harii relasaun ho komunidade sira iha Lautem, Maubisse no Atauro. Relasaun sira-ne’e bazeia iha Fundasaun Haburas nia serbisu ba tempu naruk hodi tulun komunidade sira-ne’e atu estabelese no jere empreza turizmu sira ne’ebé lidera hosi komunidade ne’ebé sustenta hosi ema sira-nia ligasaun kle’an no obrigasaun sira ba malu, sira-nia bei’ala sira, sira-nia rai, tasi no bee-matan sira.
Molok pandemia Covid-19 iha 2020 ami sei halo viajen tinan-tinan ba Valu Sere no Jaco iha ponta Timor-Leste nian ne’ebé dook liu. Ida-ne’e maka fatin ne’ebé sagradu tebes iha ne’ebé loro-matan mosu hosi tasi. Iha ne’e tasi mane no feto hasoru malu. Ida-ne’e maka área ne’ebé riku ho fatin no prátika kulturál sira ne’ebé moris no istória orál sira kona-ba interkámbiu entre illa sira no iha illa laran. Populasaun ne’ebé ko’alia lian Fataluku iha Tutuala mantein ligasaun bei’ala ne’ebé metin ho sira-nia paizajen no matenek kle’an kona-ba biodiversidade rejiaun nian—ne’ebé hatudu ho forma maka’as liu iha sira-nia koñesimentu kona-ba ai-moruk no ai-han floresta nian.
Tinan-tinan bainhira ami vizita Valu Sere ami-nia estudante sira rona aprezentasaun husi komunidade kona-ba sira-nia luta naruk hodi estabelese sira-nia empreza turizmu bazeia ba ratu (klan) no kona-ba apoiu importante ne’ebé sira simu ona husi Fundasaun Haburas. Ho matan-been, sira reflete kona-ba susar, maibé mós kona-ba kbiit no benefísiu ne’ebé inisiativa ida-ne’e lori ba sira. Tinan-tinan ami nia estudante sira la’o ho membru komunidade sira-ne’e hosi tasi-ibun Valu Sere ne’ebé hale’u ho pandanus, liuhosi ai-laran tropikál sira, sa’e ba terrasu kárstiku oioin no para beibeik hodi aprende kona-ba ai-han no ai-moruk sira ai-laran Fataluku nian.
Iha subida ne’e nia leten maka gruta Lene Hara. Iha ne’ebá estudante sira aprende hosi membru komunidade sira kona-ba bei’ala sira nia ligasaun ho fatin ne’e, kona-ba istória sira hosi sira nia bei’ala sira uluk nian, no mós istória bei’ala sira nian kona-ba tasi ne’ebé sa’e no tun. Estudante sira admira ho oinsá istória sira-ne’e halo sira hanoin filafali kona-ba istória ne’ebé sira-nia dosente jeografia konta ona ba sira kona-ba tasi sira ne’ebé sa’e no tun iha tinan rihun nia laran hodi kria paizajen terrasu kárstiku ne’ebé ami foin la’o.
Estudante sira rona mós hosi komunidade kona-ba sira nia luta atu mantein kontrolu ba sira nia patrimóniu kulturál no fatin bei’ala sira nian durante investigasaun arkeolójika maka’as ne’ebé hala’o ona iha rejiaun ne’e dezde independénsia. Sira rona kona-ba oinsá sasán kulturál sira foti hosi gruta sira no la fó fila; kona-ba oinsá restu bei’ala sira nian hetan perturbasaun. Sira mós hatene kona-ba ema lokál sira ne’ebé mate nu’udar rezultadu hosi retribuisaun bei’ala sira-nian ba transgresaun sira-ne’e.
Desde pandemia Covid-19 ami nia itineráriu klase kampu nian muda ona, no ami seidauk fila ba Valu Sere. Maibé, iha meadu 2026, autór sira hosi artigu ida-ne’e fila fali hodi komunika ba líder komunitáriu sira rezultadu preliminár balu hosi peskiza pasadu nian kona-ba istória ambientál rejiaun nian. Ami mós halo filme kona-baprátika kulturál komunidade nian. Filme ida-ne’e hanesan forma seluk hosi komunikasaun sientífiku, hodi tau hamutuk koñesimentu no prátika Indíjenu sira ho rezultadu peskiza sientífiku sira-ne’e.
Bainhira ami tun tuir estrada husi Tutuala ba tasi-ibun Valu Sere ami haree portaun billete foun ida iha parte leten no fatin para karreta boot ida iha kraik. Tuir estrada boot ami mós haree sinál sira ne’ebé hatudu dalan ba turista sira atu vizita fatin arkeolójiku oioin. Buat sira-ne’e hotu indika katak governu iha planu atu atrai turizmu ho eskala boot ba rejiaun ne’e.
Bainhira ami hela iha Koperativa Turizmu Komunitária Valu Sere, ami-nia kolega sira husi Haburas organiza ba feto Fataluku ida husi Koperativa atu lori ami la’o iha ai-laran hodi hatudu ai-han no ai-moruk ai-laran nian. Iha Valu Sere iha momentu ne’ebá iha mós grupu boot ida kompostu hosi ema adultu no labarik estranjeiru sira ne’ebé mai husi Dili. Sira mós organiza ona ba matadalan lokál ida atu lori sira liuhosi estrada hodi vizita fatin arkeolójiku Lene Hara. Feto ne’ebé sei orienta ami iha ai-laran uza nia telemovel hodi koko atu organiza ba membru ratu (klan) ne’ebé apropriadu atu orienta grupu boot liu ba fatin Lene Hara. Nia fó hatene ona ho klaru katak la apropriadu ba nia atu orienta grupu boot ida-ne’e.
Loron ne’e okupadu iha Valu Sere ho eventu komunitáriu konkorente ‘Loron Hamoos Tasi’ ne’ebé simu Administradór Munisípiu, polísia Lautem no funsionáriu governu barak seluk. Feto ne’e lori tempu balun atu hetan matadalan ne’ebé apropriadu. Entretantu, grupu adultu sira sai agitadu liután. Sira nia karreta prontu ona no sira nia oan sira hein hela. Ami hatene katak membru ida iha grupu ida-ne’e uluk serbisu nu’udar asesór ba Sekretaria Estadu ba Arte no Kultura. Maibé grupu ne’e parese la hatene nesesidade ba komunidade lokál atu koordena didi’ak vizita ida-ne’e entre sira tuir sira nia protokolu kulturál rasik.
Implikasaun sira hosi dalan lalais foun ida-ne’e atu dezenvolve no promove patrimóniu kulturál rejiaun nian sai evidente bainhira ami hahú la’o ba gruta Lene Hara. Ami para beibeik hodi filma ami nia matadalan ne’ebé esplika ai-moruk no ai-han oioin iha ai-laran lokál. Liutiha minutu balu ami nia matadalan, no mane joven na’in-rua hosi ratu apropriadu ne’ebé akompaña ami, nota katak ami lakon dalan. Tanba Sekretaria Estadu ba Arte no Kultura halo ona estrada ba fatin arkeolójiku ne’e, vizitante sira ka ema lokál sira agora la uza dalan ne’ebé uluk ema la’o barak ne’ebé liu hosi Gruta Lene Hara entre Tutuala no Valu Sere. Karik, vizitante barak ba área ne’e agora vizita fatin Lene Hara nian lahó matadalan iha sira nia karreta rasik.
Desizaun hosi Sekretaria Estadu Arte no Kultura nian hodi harii sinál sira no harii estrada ida diretamente ba fatin arkeolójiku Lena Hara nian, karik iha intensaun atu prezerva patrimóniu no promove turizmu. Maibé loke odamatan ba turizmu ho eskala boot, lahó akompañamentu husi ema lokál iha mós potensiál atu sobu komunidade nia autoridade no autodeterminasaun liga ba vizitante sira nia esperiénsia ho kultura moris, patrimóniu no ambiente. Dalan la’o ain nian ne’ebé lakon maka ezemplu ida de’it hosi perigu ne’ebé bele mosu bainhira komunidade sira lakon kontrolu ba autoridade kulturál lokál no prátika koñesimentu nian.
Governu Timor-Leste buka atu fatin arte rupestre sira hosi rejiaun ne’e aumenta ba lista patrimóniu mundiál UNESCO nian hanesan parte ida hosi patrimóniu kulturál prioridade ida ne’ebé hanaran ‘Fatin Arkeolójiku Arte Rupestre Tutuala nian iha Parke Nasionál Nino Konis Santana’. La klaru to’o iha ne’ebé maka prosesu ne’ebé lidera hosi governu no peritu sira sei inklui klan lokál sira no saida maka implikasaun ba sira husi vizita turístiku sira iha área ne’e. UNESCO ezije katak tenke iha konsultasaun efetivu ho klan lokál sira no afirmasaun ba sira-nia kultura, kostume no autoridade governasaun nian.
Fundasaun Haburas durante tempu naruk sai nu’udar fasilitadór importante ba turizmu bazeia ba komunidade iha Timor-Leste. Empreza komunitária sira-ne’e balun hanesan Fatin Hak Matek iha Maubisse kontinua simu vizitante sira ne’ebé semi-regular. Maibé dezde pandemia Covid-19 ne’e raru ba sira atu simu vizitante sira iha kalan. Ho estrada foun, turista sira agora iha opsaun atu bá-mai husi Dili iha loron ida nia laran. Enkuantu Valu Sere dook liu hosi Dili ba viajen loron ida nian, estrada foun sira, fatin para karreta nian no sinál sira ne’ebé autoriza hosi governu dirije vizitante sira diretamente ba fatin arkeolójiku sira. Maski asesu ba vizitante sira fasil liu agora, iha mós impaktu negativu tantu ba turista sira-nia esperiénsia komu ba kontrolu no koñesimentu komunidade nian kona-ba sira-nia fatin sagradu sira. Timor-Leste nia paizajen no kultura úniku sira sai forte no atrativu liu ba turista sira tanba ligasaun antigu entre ema no fatin. Enkuantu vizita sira ho eskala boot, ho auto-orientasaun ba fatin patrimóniu sira ne’ebé fasilita hosi governu bele hetan iha Sudeste Aziátiku tomak, dala barak fatin sira-ne’e sakrifika tiha ona ligasaun no kontrolu kle’an liu ne’ebé ezerse hosi komunidade lokál sira.
Organizasaun sosiedade sivíl Timor-oan sira hanesan Haburas servisu maka’as hodi tulun komunidade lokál sira hodi estabelese empreza turizmu ne’ebé sira rasik kontrola no asegura governasaun komunitária kona-ba fatin no paizajen sira-ne’e. Ida-ne’e maka serbisu komunitáriu difisil ne’ebé ezije kapasidade kulturál no kompromisu ba tempu naruk. Ne’e serbisu ne’ebé presiza apoiu kontínuu hosi governu no doadór sira. Enkuantu empreza turizmu ne’ebé governu ka setór privadu hala’o mosu no lakon beibeik iha Timor-Leste independente, komunidade sira sempre hela nafatin. Iha posibilidade ki’ik katak Timor-Leste atu sai destinu ba turizmu massa nian. Maibé eziste duni merkadu ida ba tipu turizmu bazeia ba komunidade “butik” ne’ebé loos.
Maibé aprosimasaun ba governasaun turizmu longu prazu nian ne’ebé bazeia ba komunidade no paizajen moris sagradu sira ida-ne’e maka kontráriu tebes hosi aprosimasaun atuál governu no kultura doadór nian ba dezenvolvimentu setór turizmu iha Timor-Leste. Governu presiza aliña nia inisiativa sira ho nia vizaun rasik hosi Polítika Nasionál Turizmu Timor-Leste nian hodi asegura dezenvolvimentu turizmu bazeia ba komunidade iha baze no atrai vizitante sira ne’ebé foka ba komunidade. Karik ema sira ne’ebé serbisu iha instituisaun sira-ne’e hatene didi’ak kestaun sira-ne’e no mós solusaun balu. Problema parese maka sira lakohi atu muda orden ne’ebé estabelese ona kona-ba sé maka hetan benefísiu hosi sistema podér no priviléjiu sentralizadu ne’e.
Hakerek husi Lisa Palmer, Simon Connor, Pedro Vieira, Cancio da Costa no Ajenes Vieira
