Prezidente Autoridade Bobonaro Alerta: Ultrapasa Fronteira Illegal Bele Aumenta Risku Transmisaun HIV-SIDA

  • 0
  • 10 views

Bobonaro,  4 Outubru 2026, (Iklik.Info) — Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, alerta katak movimentu ema ne’ebé ultrapasa fronteira ho dalan illegal bele aumenta risku transmisaun HIV-SIDA entre komunidade iha área fronteira Timor-Leste no Indonézia. Nia husu komunidade, liuliu jovem sira, atu kuidadu saúde, halo teste HIV no evita hahalok ne’ebé bele aumenta risku transmisaun moras HIV-SIDA.

Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, hateten, ema ne’ebé la’o illegal  atu ultrapasa ba iha nasaun viziñu indonesia ne’e iha duni, tan uluk tinan lima ba kotuk iha border pass, karik ema ba karik hetan deit kartaun nia bele ba ona, agora buat ne’e para tiha, ida ne’e  la hatene tanba sa para ne’e kompeténsia Governu Sentral ninia.

Maibé  agora  dadauk labele  dehan ema labele  tama sai ilegal, Timor-Leste  ne’e  fronteira rai maran hahú husi Munisípiu Covalima Salele mai to’o  Mota Ain no ba iha Rejiaun administrativu Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA) nian. Rai maran ida ne’e Timór  nia Post UFP nian dook malu, entaun ema bele dolar liu husi ai-laran, depois kalan deit bele ultrapasa tama mai no ida ne’e  no mós tama mai.

“Ida ne’e la’os deit kona-ba drogas, maibé ligado  mós buat  ida ami diskute mós HIV-SIDA nian, ida ne’e  mós bele transmite lori mai no lori ba,  tanba ne’e  maka ami halo ona sosializasaun ba ita nia komunidade  sira iha fronteira hanesan Memo, Butugede Mota Ain, Kowa, Saburai parte  Lolotoe  nian ne’ebá, ami fó ona avizu ba komunidade atu ultrapasa ba ema nian ne’ebá labele naran  ba tanba buat  ida HIV-SIDA ne’e mós afeitadu barak,” dehan Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro ba jornalista sira iha Edifisiu PAMB nian iha Maliana, Sexta 2/10.

Tanba ne’e, Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro Paulo mos husu ba Jovem sira iha direitu atu namora, maibé tenke halo ho responsabilidade no haree didi’ak ba saúde. Nia husu jovem sira, molok hahú relasaun, di’ak liu se na’in rua halo teste raan atu hatene sira-nia estadu saúde.

“Na’in rua ne’e ba halo teste raan, ida positivu, di’ak liu atu para namora duké na’in rua mate hotu. Ha’u nia hanoin, di’ak liu ida mate duké na’in rua mate hotu. Tanba HIV-SIDA la eskoilla ema ne’ebé matenek ka beik, ema ne’ebé oin di’ak ka oin aat. Bainhira ema ida afetadu no la halo tratamentu, nia saúde bele afetadu no nia moris mós bele sai risku,” PAMB Moniz hatete.

Nia dehan foin dadauk Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INSCIDA) mai iha Bobonaro durante loron lima, no kuaze tama ona ba suku lima iha Postu Administrativu Maliana, inklui área Mota Ain.

“Depois ami konvida mós sira husi Atambua mai atu tuur hamutuk no rezolve asuntu HIV-SIDA. Agora HIV-SIDA ne’e daet liuhosi ema ne’ebé hakat illegal ba iha mota sorin. Sira husi ne’ebá hakat illegal mai, no ita husi ne’e hakat illegal ba ne’ebá, situasaun ne’e bele mós sai dalan ida ba transmisaun HIV/SIDA,” PAMB Moniz Afirma.

Nia haktuir katak, atu prevene no kombate HIV-SIDA, Autoridade Munisípiu Bobonaro halo ona sosializasaun ba komunidade no husu ema ne’ebé afetadu atu ba halo tratamentu. Tanba tratamentu ne’e importante loos. Agora, ema balun ne’ebé afetadu ona, bainhira sira sees husi tratamentu, ne’e perigozu ba ema sira ne’ebé seidauk kona HIV-SIDA. Atu kombate HIV-SIDA ne’e susar, tanba la hatene ema ne’ebé halo tratamentu. Iha komunidade,  la koñese ema ne’ebé kona HIV-SIDA no ema ne’ebé la kona. Só enfermeiru no doutór sira mak hatene ema ne’e nia situasaun.

Nia esplika katak doutór sira mós la bele fó sai informasaun kona-ba estadu saúde pasiente ida tanba tenke respeita privasidade ema nian. Tanba ne’e, ema hotu tenke kuidadu an no halo esforsu hamutuk atu prevene HIV-SIDA

“Tanba ne’e mak ita hotu-hotu tenke preokupa ho situasaun HIV-SIDA ne’e. Ha’u hakarak halo koreksaun oituan kona-ba sosializasaun ne’ebé Prezidente INSCIDA ho ha’u nia Sekretáriu Asuntu Administrasaun no Finansas halo iha Suku Raifuk. Iha ne’ebá, iha liafuan katak Prezidente Autoridade apoia atu halo lokalizasaun ida ba HIV-SIDA. Ne’e la loos, tanba Prezidente Autoridade la iha kapasidade no la iha kompeténsia atu haree, tau, lokaliza ka halo buat hanesan ne’e,” nia esplika.

Nia hatutan katak Autoridade Munisípiu sei kontinua halo sosializasaun ba komunidade hotu atu kuidadu an, liuliu bainhira atu hahú relasaun.

“Liu-liu iha relasaun seksuál, karik ita iha namoradu, di’ak liu halo teste raan uluk. Se ita nia namoradu negativu HIV-SIDA, ita bele kontinua namora. Maibé se ita positivu ona, karik di’ak liu atu husik maluk. Tanba ita la hakarak ema seluk mate. Ita la hatene, no maioria Timor-oan, liuliu ita nia juventude ho idade produtivu, namora la’ós atu estuda de’it hamutuk, maibé relasaun ne’e mós presiza responsabilidade,” nia hatutan.

Molok ne’e, Prezidente INSCIDA, Daniel Marçal, hatete katak durante ne’e INSCIDA halo sosializasaun kona-ba kombate HIV-SIDA husi nivel nasionál to’o munisípiu hotu, inklui eskola no universidade sira iha Timor-Leste. Tanba iha prosesu ne’ebé dadaun ne’e ema barak ona hatudu interese atu halo teste raan.

“Ne’e parte ida hosi saúde. Ita tenke prepara reazente atu halo teste raan, tanba volume teste raan komesa sa’e makaas. Ema barak ta’uk no ema barak mós iha ona konsiénsia atu halo teste. Kuaze iha munisípiu hotu ami ba, iha fatin balun reazente lori 100 to’o 200, maibé la to’o. Signifika katak ema voluntáriu ba teste barak, maibé ita nia preparasaun tun fali. Tanba ne’e, presiza fó informasaun ba saúde atu prepara reazente ho di’ak,” dehan Prezidente INSCIDA Daniel Marçal ba jornalista sira hafoin halo sosializasaun kona-ba kombate HIV/SIDA ba estudante sira husi Fakuldade Medisina UNTL, iha área INSCIDA, Pantai Kelapa, Segunda-feira (13/04).

Nia dehan, agora joven barak ba halo teste raan ona. Ida ne’e mak identifika jovem ho idade produtivu ne’ebé barak tebes kona HIV. Maibé, ho hemu ai-moruk, ne’e sai progresu ida husi  hotu-hotu nia esforsu. INSCIDA halo sensibilizasaun, média sira foti no halo promosaun iha média, ema barak rona no iha konsiénsia. Tanba ne’e, ema ba teste raan fasil ona, la hanesan uluk. Ida ne’e progresu ida.

Nia mós relata, fatin sira ne’ebé INSCIDA halo atividade, teste raan barak liu iha Munisípiu Dili, tanba movimentu iha Dili boot liu. Iha munisípiu sira seluk, atividade teste raan bele to’o ema 100 ka 200. Se iha loron lima, kuaze 500 ema voluntáriu ba teste. Se INSCIDA halo atividade durante semana ida, rua ka tolu, númeru teste bele aumenta tan. Maibé problema mak reazente menus no la to’o.

Nia informa katak iha tinan 2025, INSCIDA servisu hamutuk ho Ministériu Saúde halo teste ba ema, liuliu jovem ho idade produtivu, no númeru ema ne’ebé voluntariamente halo teste raan to’o kuaze 10.000.

“Iha ha’u nia dadus, ema ne’ebé voluntariamente ba teste raan iha tinan ida nia laran kuaze 10.000 ona, ne’e di’ak. Uluk númeru ne’e la iha. Maibé, tenke hatene katak númeru ne’e la signifika ema hotu kona HIV. Ita halo teste raan, no iha kazu balun parte saúde kontinua halo tratamentu. Ema ho HIV bele iha saúde di’ak nafatin se halo tratamentu ho di’ak,” nia afirma.

Nia afirma katak sosializasaun ba estudante sira iha objetivu rua, ida mak estudante sira bele atinje sira nia objetivu no mehi ho saúde di’ak, liuhosi prevene HIV. Segundu, importante ida tan, sira bele kona HIV, maibé sira la bele to’o ba SIDA. Agora iha Timor-Leste, ema ho HIV barak, maibé ema ho SIDA menus liu. Tanba ne’e mak INSCIDA servisu makaas ba buat rua ne’e.

Tanba ne’e  INSCIDA tenke esforsu makaas hamutuk ho kolega média sira hotu, oinsá atu ema barak liu ba halo teste raan, tanba ema barak iha HIV maibé la ba teste raan no la hatene sira nia estadu saúde. Ida ne’e perigozu. Ema ne’ebé la hatene nia estadu saúde bele to’o mate tanba SIDA. Maibé agora  Governu prepara ai-moruk HIV, tanba ema ne’ebé kona HIV tenke halo tratamentu atu bele moris naruk no kontinua halo atividade no kontribui ba nasaun.

Nia haktuir tan katak iha fatin balun ne’ebé fasilita relasaun seksuál livre, no tanba ne’e INSCIDA kontinua halo sensibilizasaun, liuliu ba estudante sira, atu iha konsiénsia kona-ba risku ba saúde no futuru.

“Estraga ita nia vida no luta ne’ebé ita nia inan-aman halo. Tanba liberdade ne’e, ema hotu dehan seksu ne’e ha’u nia direitu. Los, ne’e ita-nia direitu, maibé se ita la hatene feto ida ne’e iha ona HIV ka la’e, ka mane ida iha HIV ka lae, situasaun ne’e perigozu. Tanba ne’e, hotu hamutuk tenke luta makaas no ko’alia atu sira ba halo teste raan kona-ba HIV. La bele tauk, halo tratamentu atu saúde di’ak no bele moris naruk,” nia haktuir.

Ministériu Saúde Investe iha Teste HIV atu Garante Aksesu no Sustentabilidade Tratamentu

Xefe Unidade Nasionál HIV-SIDA, Hepatite no Moras Hada’et husi Relasaun Seksuál iha Ministériu Saúde, Bernardino da Cruz, informa, iha tinan hirak liubá, dala ruma fasilidade saúde sira hasoru falta reagente atu halo teste HIV. Maibé, agora dadaun, Ministériu Saúde halo investimentu iha área rua atu responde ba nesesidade teste HIV.

“Ida mak ita iha investimentu husi Fundu Globál rasik, ne’ebé sei prepara teste screening ba grupu sira ne’ebé iha risku. Ita haree ba feto isin rua sira, populasaun xave ne’ebé sai risku ba HIV, grupu populasaun jerál no juventude. Ho teste sira ne’e, ita bele atende nesesidade ne’ebé iha. Purenkuantu, Governu agora dadaun halo mós teste ba populasaun jerál, no teste ne’e Governu rasik mak sosa atu bele garante sustentabilidade,” dehan Bernardino da Cruz.

Tanba husi 2003 to’o 2025, tratamentu HIV-SIDA naturalmente la para. Tanba ne’e, dadus sira ne’e informa ho forma akumulativu, ne’ebé Ministériu Saúde rejista husi tinan ba tinan. Agora, kazu ne’ebé fasilidade saúde sira hotu iha Timor-Leste relata hamutuk 2.570, inklui fasilidade públiku no privadu. Husi númeru ne’e, ema na’in 263 mak mate ona, maibé la’ós mate iha tinan ne’e de’it, tanba dadus ne’e hahú husi 2003. Enkuantu ema na’in 270 mak la kontinua tratamentu.

Nia esplika problema ne’ebé Ministériu Saúde hasoru liu-liu mak iha prosesu diagnóstiku iha tinan sira liubá, pasiente barak la iha identidade ne’ebé kompletu tanba kestaun konfidensialidade no privasidade. Tanba ne’e, sira nia identidade no informasaun kontaktu balu la disponivel.

“Kuandu ita progresa, ita tenta atu buka dalan oinsá atu identifika no rezolve problema sira ne’e. Ita haree katak ita la iha dadus ka informasaun ne’ebé sufisiente kona-ba ema ida-idak. Kontaktu mós la iha atu komunika. Ida ne’e susar tebes, tanba ita buka dadus sira ne’ebé lakon husi tratamentu,” nia dehan.

Nia subliña katak, ba pasiente sira ne’ebé la kontinua tratamentu, ida ne’e bele mós akontese tanba distánsia entre sira nia fatin hela no fasilidade saúde ne’ebé fó tratamentu.

“Sim, ita aseita loos. Agora dadaun ita tenta posibilidade atu lori tratamentu ba komunidade liu husi meiu desentralizasaun, to’o iha sentru saúde sira iha vila. Ita kria mekanizmu ida ne’ebé bolu ‘última dispensasaun’. Ita haree katak, kuandu pasiente di’ak no iha disiplina, ita fó ai-moruk ba fulan ida, rua ka tolu. Ida-ne’e bele ajuda pasiente sira ne’ebé iha kondisaun ne’ebé la fasil atu mai, tanba ita bele lori tuir ai-moruk. Maibé, ita tenke hatete katak iha tinan hirak ikus ne’e, númeru ema ne’ebé deteta ona iha tinan sira liubá kontinua aas,” nia afirma.

Fatór seluk ne’ebé kontribui makaas mak estigma no diskriminasaun. Dala barak, pasiente sira hakarak hetan tratamentu iha sira-nia fatin, maibé sira ta’uk katak kuandu hetan diagnósa HIV, pesoál saúde ka ema sira iha komunidade, inklui família, bele hatene kona-ba sira nia kondisaun. Tanba ne’e, sira sente susar atu buka tratamentu besik sira-nia hela fatin.

Tanba ne’e, pasiente balu hili atu mai iha fasilidade saúde ne’ebé dook husi sira-nia fatin, pur ezemplu Dili. Kuandu sira mai Dili, dala ruma sira fila fali ba fasilidade saúde iha sira-nia área depois. Ho situasaun ne’e, provizoriamente, Munisípiu Dili mak rejista númeru pasiente aas liu.

Diagnósa barak liu iha Dili. Ida ne’e mós iha relasaun ho pasiente lubun ida ne’ebé Ministériu Saúde haree katak sira nia kondisaun sai krítiku molok sira mai iha ne’e. Tanba ne’e, pesoál saúde barak deside halo transferénsia mai Dili atu nune’e sira bele hetan tratamentu espesializadu. Iha fatór rua: ida mak hahalok sira ne’ebé buka fasilidade saúde ne’ebé ema seluk la bele hatene sira nia identidade; segundu, kuandu iha kondisaun krítiku no barak liu subar moras, no bainhira sira sente todan ona mak sira mai.

Jornalista: David da Costa

Iha Baraka Ki’ik mteru 2×6, Balbina 61 ho Kondisaun Defisiénsia, Kontinua Moris no Hein Apoiu
Prev Post Iha Baraka Ki’ik mteru 2×6, Balbina 61 ho Kondisaun Defisiénsia, Kontinua Moris no Hein Apoiu
PM Xanana: Filme Dokumentariu Rezisténsia Pertense ba Timoroan Tomak
Next Post PM Xanana: Filme Dokumentariu Rezisténsia Pertense ba Timoroan Tomak