Díli, 29 Setembru 2026 (Iklik.Info) — Ohin produtór Filme dokumentáriu ‘Rezisténsia 1975–1999’ hamutuk ho Governu Timor-Leste lansa filme dokumentáriu Resisténsia, sei lori istória luta no sakrifísiu povu Timor-Leste durante tinan 24 ba públiku iha mundu tomak, ho objetivu atu fahe no preserva istória Timor-Leste, nune’e jerasaun foun no komunidade internasionál bele komprende di’ak liután istória luta ba independénsia nasaun nian.
Xefe Gabinete Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, Elizabeth Exposto, hateten, filme dokumentasaun Resisténsia konta istória Timor-Leste husi tinan 1975 to’o 1999, no sei sai parte importante ida atu hatudu istória luta povu Timor-Leste ba públiku.
Elizabeth Exposto hateten, husi tinan 2019, Festivál Internasional Filme Díli fó ona espasu ba istória Timoroan sira no públiku Timoroan, inklui fó oportunidade ba produtór filme Timoroan sira, no mós hatudu istória sira husi mundu tomak.
Iha tinan ida ne’e, festivál ne’e sai liután internasionál, ho partisipasaun produtor filme no konvidadu sira husi nasaun liu sanulu. Situasaun ne’e hatudu katak Díli International Film Festival kontinua harii relasaun iha rejiaun no mós ho mundu.
“Ami kontente atu simu produtór filme no konvidadu sira husi nasaun liu sanulu no haree Díli International Film Festival kontinua harii relasaun iha ita nia rejiaun no mós ho mundu,” Xefe Gabinete PM, Elizabeth Exposto hateten, bainhira halo nian diskursu iha lansamentu filme Resisténsia 1975-1999 iha Timor Plaza, Tersa 29/09.
Nia mós hateten katak Timor-Leste orgullu tanba iha fulan oin mai, Bety Reis sei sai produtór filme Timoroan dahuluk ne’ebé partisipa iha festivál internasionál iha Korea. Tanba ne’e, partisipasaun Bety Reis iha festivál internasionál ne’e sai pasu importante ida ba Cinematografia Timor-Leste no ba jerasaun foun produtór filme sira.
“No ida ne’e mak pasu importante ida ba Cinematografia Timoroan no ba ita nia jerasaun produtór filme foun sira. Maibé kalan oin ita hahú ita nia rain rasik ho ita nia istória rasik,” Elizabeth Exposto hateten.
Nia esplika katak filme dokumentasaun Resisténsia ne’ebé públiku sei haree ohin kalan ne’e, konta istória Timor-Leste husi tinan 1975 to’o 1999, liuhusi materiál arkivu importante sira no testemuña husi ema sira ne’ebé moris liuhusi períodu ne’ebá. No filme ne’e mós konta kona-ba ema sira ne’ebé hasoru okupasaun no halo sakrifísiu boot ba independénsia Timor-Leste nian.
“Ne’e mak istória kona-ba sira ne’ebé eziste okupasaun no halo sakrifísiu boot ba ita nia nasaun nia liberdade no ba direitu povu Timor-Leste, atu determina nia destinu rasik,” nia hateten.
Nia subliña mós istória ne’e importante ba jerasaun sira hotu ne’ebé mai depois, tanba liberdade ne’ebé povu simu ohin loron sai posível liuhusi luta no sakrifísiu iha períodu ne’ebá.
Depois husi lansamentu, filme dokumentasaun Resisténsia 1975-1999 ne’e, filme ne’e mós sei hatudu iha munisípiu hotu-hotu iha Timor-Leste, atu nune’e povu iha nasaun tomak bele haree no komprende istória ne’ebé dokumenta iha filme ne’e.
Filme dokumentasaun ne’e mós sei haruka ba rai liur, ho objetivu atu lori istória Timor-Leste ba públiku iha mundu tomak no ajuda ema sira iha rai seluk komprende di’ak liután istória Timor-Leste.
Iha fatin hanesan Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasaun Unidas (ONU) ba Konsulta Populár iha Timor-Leste no Xefe Misaun UNAMET iha 1999, Ian Martin, hateten katak istória no esperiénsia husi misaun UNAMET iha Timor-Leste iha 1999 sei nafatin hela iha memória husi membru UNAMET sira ne’ebé partisipa diretamente iha prosesu Konsulta Populár.
Nia hateten katak, iha tempu ne’ebá, membru internasionál UNAMET barak seidauk komprende ho kle’an kona-ba funu no luta ne’ebé povu Timor-Leste enfrenta durante tinan 24. Maibé, sira aprende liuhusi servisu hamutuk ho ema Timór, inklui funsionáriu Timór sira ne’ebé, tuir nia, enfrenta risku ne’ebé boot liu fali funsionáriu internasionál sira.
“Ita barak iha tempu ne’ebá hatene uituan de’it kona-ba funu no luta durante tinan 24. Maibé ita aprende, no ita aprende husi ema Timór sira ne’ebé ita servisu hamutuk. No funsionáriu Timór sira iha UNAMET mak enfrenta risku ne’ebé boot liu fali funsionáriu internasionál sira,” hateten Ian Martin.
Nia hateten katak, bainhira nia, Patrick Burgess no Ian White ko’alia kona-ba importánsia dokumentáriu ida ba Timor-Leste, sira sente kontente tebes bainhira Gabinete Primeiru-Ministru simu ideia ne’e no apoia prosesu ne’ebé ikus mai sai filme dokumentáriu.
“Kuandu Patrick Burgess, Ian White no ha’u ko’alia kona-ba importánsia husi dokumentáriu ida ba Timor-Leste, ita haksolok tebes tanba Gabinete Primeiru-Ministru simu ida-ne’e no kria buat ne’ebé agora, ha’u hanoin, filme ida ne’ebé ho importánsia boot ne’ebé imi atu haree,” Ian Martin afirma.
Ian Martin mos fó parabéns ba Ian White nu’udar direktór filme “Rezisténsia”, no konsidera servisu ne’ebé hala’o ona nu’udar servisu ida ne’ebé di’ak tebes.
Nia subliña, filme ne’e iha esperansa atu sai meiu ida atu preserva no fahe istória rezisténsia Timór nian ba jerasaun foun, liuliu ba sira ne’ebé la moris iha tinan 1999 no la moris iha 1975.
No mós Ian espera filme dokumentáriu “Rezisténsia” bele ajuda garante istória husi rezisténsia Timór nian hetan koñesimentu no komprensaun husi jerasaun foun, no mos ajuda populasaun Timor-Leste tomak komprende di’ak liután kona-ba istória no esperiénsia nasaun nian.
“Ha’u espera, sei garante katak istória husi rezisténsia Timór nian, sei hetan koñesimentu no entendimento husi jerasaun ne’ebé la moris iha tinan 1999 no la moris iha 1975. No sei garante katak populasaun Timor-Leste tomak sei komprende di’ak liu tan nia istória rasik,” dehan Ian Martin.
Ian White Agradese ba Governu no Veteranu Timor-Leste iha Lansamentu Filme “Rezisténsia”
Direktór Produsaun Filme Dokumentáriu Rezisténsia 1975–1999, Ian White, hato’o agradesimentu ba Governu Timor-Leste, partikularmente Gabinete Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão no Gabinete Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, tanba fó oportunidade ba nia ekipa atu halo filme dokumentasaun kona-ba istória luta Timor-Leste.
“Ha’u agradese ba Governu Timor-Leste, partikularmente ba Gabinete Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão no Gabinete Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, tanba bele hetan oportunidade ida ne’e atu halo filme dokumentasaun. Ne’e honra boot ida, ha’u agradese tebes tanba hetan konfiansa ho responsabilidade ba projetu hanesan ne’e,” Ian White hateten.
Ian White mós hato’o agradesimentu ba ekipa produsaun ne’ebé servisu hamutuk iha prosesu halo filme dokumentasaun ne’e. Nia mós agradese ba Dili International Film Festival tanba lansa filme ne’e no organiza eventu ne’ebé nia konsidera furak tebes.
“Maibé ha’u hakarak liu agradese ema hotu ne’ebé hetan entrevista ba filme dokumentasaun ida ne’e. Ita boot sira nia korajen tebes atu konta ita boot sira nia istória rasik,” nia hateten.
Ian White mós hato’o respeitu ba veteranu hotu ne’ebé partisipa iha luta ba independénsia Timor-Leste, inklui sira ne’ebé marka prezensa iha eventu, sira ne’ebé la bele marka prezensa iha kalan ne’e, no sira ne’ebé hakotu sira nia moris.
“Ita boot sira luta ba liberdade durante tinan 24 no sei moris ba nafatin iha istória. Ha’u iha respeitu boot ba povu Timor-Leste tomak, ita boot sira sei hela nafatin iha ha’u-nia fuan,” nia hateten.
Jornalista: David da Costa