Díli, 24 Setembru 2026 (Iklik.Info)— Ministru Petróleu no Rekursus Minerais (MPRM), Francisco da Costa Monteiro, hateten, Governu Timor-Leste kontinua halo estudu no preparasaun kona-ba dezenvolvimentu Greater Sunrise, ho estimativa katak produsaun husi kampu mina no gás ne’e bele hahú iha tinan 2034.
Ministru Francisco Monteiro, dehan, Governu Timor-Leste liuhusi ninia komunikasaun ne’ebé sira halo durante prosesu negosiasaun ne’ebé hala’o tiha ona, antes ne’e tau ona targeitu atu Greater Sunrise bele dezenvolve no hahú produsaun iha tinan 2032. Maibe tuir realistiku ne’e hahú produsaun Greater Sunrise iha tinan 2034.
Maibé, tuir Francisco Monteiro ninia esplikasaun, liuhusi ekipa negosiasaun Timor-Leste ne’ebé foin lalais ba Canberra, Austrália, Governu Timor-Leste konsege finaliza ona dokumentu prinsipál tolu ne’ebé sai nu’udar enkuadramentu legál no kontratual atu permite kampu Greater Sunrise bele dezenvolve iha futuru.
“Dokumentu ne’e foin finaliza fulan kotuk. Agora Austrália lori hela nia prosesu internu iha Governu Austrália ho Parlamentu. Ita mós lori hela dokumentu ne’e ba prosesu internu Governu ho Parlamentu Timor-Leste, atu bele aprova iha fulan rua ka tolu oin mai,” dehan Ministru Francisco Monteiro ba jornalista sira iha Gabinete MPRM Faról, Kinta 24/09.
Dokumentu tolu ne’ebé maka Governu Timor-Leste ho Australia kompleta ona maka; Greater Sunrise Production Sharing Contract (PSC) kontratu partilla produsaun ne’ebé sei regula oinsá kompañia/kontrator dezenvolve no produz petróleo no gás, inklui direitu no obrigasaun kontratual.
Petroleum Mining Code (PMC)—kódigu minerasaun petrolífera ne’ebé define regra no regulamentu ba atividade petrolífera iha Greater Sunrise. Governu Timor-Leste hateten iha Abril 2026 katak dokumentu ida-ne’e ona finaliza.
Fiscal Regime / Fiscal Regime Framework — enkuadramentu fiskál ne’ebé determina regra kona-ba impostu, reseita no aspetu fiskál sira iha dezenvolvimentu Greater Sunrise
Ministru Francisco hatutan, depois enkuadramentu legál no kontratual ne’e aprova no ezekuta, prosesu tékniku no komersiál bele kontinua. Tanba ne’e, Governu presiza haree fila fali tempu ne’ebé realistiku, konsidera situasaun merkadu mundiál no servisu sira ne’ebé presiza hala’o antes produsaun bele hahú.
“Entaun, ita bele dehan katak produsaun ne’ebé realistiku ba oin nian mak iha tinan 2034 sira ne’e,” Ministru Francisco da Costa Monteiro afirma.
Kona-ba benefísiu ne’ebé Timor-Leste bele hetan bainhira Greater Sunrise hahú produsaun, Ministru Francisco hateten, asuntu ne’e sei esplika ho detallu liután iha tempu oin mai. Tanba MPRM dala barak ona ko’alia kona-ba asuntu ne’e iha semináriu sira no sei organiza tan semináriu boot ida atu diskute kona-ba benefísiu no impaktu dezenvolvimentu Greater Sunrise ba Timor-Leste.
Ministru mós refere ba estudu ida ne’ebé kompañia Woodside ho Wood PCL hala’o iha tinan 2024, ne’ebé hatudu estimativa kona-ba potensiál benefísiu ekonomia husi dezenvolvimentu Greater Sunrise. Tuir estudu ne’e, projetu bele lori reseita boot ba Estadu Timor-Leste, inklui kontribuisaun ba Fundu Petrolíferu, no mós bele kria oportunidade servisu ba traballadór sira.
“Maibé imi hatene ona husi estudu sira husi kompañia ida Woodside halo iha 2024 katak sei lori osan mai estadu Timor-Leste bele liu mais 50 billioens no bele Kria kampu traballo mós mais 17 mill,” dehan Ministru Francisco Monteiro.
Projetu Greater Sunrise mós iha potensiál atu estimula dezenvolvimentu sosioekonómiku iha Timor-Leste, liuhusi aumentu atividade ekonomia, oportunidade servisu no benefísiu sira seluk ne’ebé relasiona ho dezenvolvimentu kampu mina no gás ne’e.
“Depois nia estimula dezenvolvimentu sosioekonómiku barak-barak iha Timor-Leste,” Ministru Monteiro dehan.
Entretantu tuir estudu sira ne’ebé liu ona, ba projeitu Greater Sunrise nian total orsamentu ba Upstream maizumenus entre milaun $7 to’o $9 no ba downsteam mós entre milaun $7 to’o $9 ho total hamutuk milaun $32
Jornalista: David da Costa