Nova Iorke, 21 Setembru 2026 (Iklik.Info)— Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, destaka vizaun Profesór Muhammad Yunus kona-ba “Zero Tolu”, hanesan dalan ida atu kombate pobreza, dezempregu no emisaun karbonu, iha mundu ne’ebé kontinua hasoru desigualdade ekonómika, krize klimátika no mudansa teknolojia lalais.
Prezidente Repúblika (PR) , José Ramos-Horta, hateten nia sente onra pesoál boot bainhira hetan konvite husi Profesór Muhammad Yunus atu ko’alia iha eventu ida iha Nova Iorke, no konsidera Yunus la’ós de’it hanesan líder ne’ebé respeitadu, maibé mós hanesan maun-alin no mentor.
Iha tinan 2026 marka tinan 50 husi mikrokréditu, dezde Profesór Yunus hahú ho inisiativa fó osan ki’ik ba feto ida iha aldeia ida iha Bangladexe, ne’ebé ikusmai sai fini ba movimentu ne’ebé to’o ona ba ema millaun atus ba atus iha mundu. Tinan ne’e mós marka selebrasaun Tinan Negósiu Sosiál, ne’ebé, tuir Ramos-Horta, konvida ema hotu atu muda hosi reflesaun ba asaun.
Prezidente Ramos-Horta hateten, nia amizade ho Profesór Yunus la moris iha korredór poder nian, maibé hahú liu dékada rua liubá, bainhira nia konvida Yunus mai Timor-Leste iha tinan 2004 atu introdús mikrokréditu no kuda fini ba programa ida ne’ebé sei sai transformadór ba povu Timor-Leste.
“Iha tempu ne’ebá, ita nia nasaun sei kura hela husi kanek okupasaun no destruisaun nian. Ami laiha buat ida maibé esperansa no konviksaun katak dignidade bele restaura la’ós liuhosi karidade, maibé liuhosi oportunidade,” dehan Prezidente Ramos-Horta iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa 22/09.
Tuir Prezidente Ramos-Horta, Profesór Yunus hatudu ba Timor-Leste katak ema kiak sira la’ós vítima de’it ne’ebé presiza hetan laran-susar, maibé mós emprezáriu sira ne’ebé hein oportunidade atu hetan libertasaun ekonomia.
Prezidente Ramos-Horta hateten, lisaun ne’e kontinua sai parte importante husi amizade entre Timor-Leste no Bangladexe. Bainhira nia vizita Dhaka iha Dezembru 2024, Timor-Leste no Bangladexe asina akordu no esplora oportunidade kooperasaun iha área komérsiu, investimentu, edukasaun, agrikultura no mikrofinansa.
Prezidemte Ramos-Horta mós hateten, Profesór Yunus kontinua servisu ho joven sira iha Bangladesh atu transforma sira nia nasaun, hanesan nia inspira ona transformasaun iha mundu tomak.
Ko’alia kona-ba situasaun globál, Prezidente Ramos-Horta hateten, mundu agora hasoru fragmentasaun jeopolítika, risku klimátiku, desigualdade ekonómika, liuliu iha Súl Globál, no mudansa teknolójika lalais, inklui dezenvolvimentu intelijénsia artifisiál ne’ebé afeta ona mundu traballu, edukasaun no dezenvolvimentu.
“Mundu ne’e fraturadu, Fragmentasaun jeopolítika forma fali ita nia governasaun. Risku klimátiku sira aselera lalais liu duké ita nia resposta sira. Dezigualdade ekonómika aumenta, liuliu iha Súl Globál,” afirma Ramos-Horta.
Ramos-Horta hateten Súl Globál la’ós ona partisipante pasivu iha dezenvolvimentu globál, tanba nasaun sira iha Ázia, Áfrika no Amérika Latina daudaun sai motor ba inovasaun, kreximentu demográfiku no modelu ekonómiku foun.
Maibé, Ramos-Horta hateten nasaun sira ne’e kontinua hasoru lakuna finansiamentu ba Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável, problema dezempregu entre foinsa’e sira, vulnerabilidade klimátika no asesu limitadu ba teknolojia avansada.
Prezidente Ramos-Horta mós destaka vizaun Profesór Yunus kona-ba mundu “Zero Tolu”, ne’ebé kompostu husi zero pobreza, zero dezempregu no zero emisaun karbonu líkidu.
“Profesór Yunus oferese ona mai ita dalan ida ne’ebé diferente, vizaun ida kona-ba mundu ‘Zero Tolu’: zero pobreza, zero dezempregu, no zero emisaun karbonu líkidu. Ida ne’e la’ós slogan ida. Ida ne’e maka enkuadramentu morál ida,” afirma Ramos-Horta.
Prezidente Ramos-Horta, hateten, ba Timor-Leste hanesan nasaun ki’ik ida, vizaun ne’e bele sai roteiru ida ba futuru, tanba Timor-Leste rasik hatene ona saida mak signifika luta ba sobrevivénsia no dezenvolvimentu.
Tanba Timor-Leste mós halo ona kompromisu atu diversifika ekonomia, liuliu liuhosi dezenvolvimentu sektór turizmu, enerjia renovável no dezenvolvimentu sustentável, hodi hamenus dependénsia ba mina no gás.
Prezidente Ramos-Horta hateten, Timor-Leste mós kontinua harii ponte, literalmente no figurativamente, entre Sudeste Aziátiku no Pasífiku, no tama ona iha ASEAN nu’udar membru ba dala sanulu resin ida, hodi loke odamatan ba rejiaun ida ho populasaun besik millaun 700.
“Ita halo ida ne’e la’ós tanba ida ne’e fásil, maibé tanba ita lakohi simu katak ki’ik signifika frakeza,” afirma Ramos-Horta.
Prezidente Ramos-Horta hateten katak Timor-Leste halo esforsu hirak ne’e tanba fiar katak ekonomia tenke tau moris di’ak umanu iha leten liu akumulasaun rikusoin.
“Ami fiar, hanesan Profesór Yunus halo, katak ekonomia ida tenke tau moris di’ak umanu iha akumulasaun rikusoin nia leten. Ne’e la’ós idealizmu. Ida ne’e maka realizmu úniku ne’ebé sei salva ita,” afirma Ramos-Horta.
Prezidente Ramos-Horta mós fó atensaun ba forsa rua ne’ebé, tuir nia, sei forma tinan 50 tuirmai ho profundidade hanesan mikrokréditu forma tinan 50 ikus: teknolojia no foinsa’e sira.
Ramos-Horta kompara teknolojia ho surik ida ho diman rua. Tuir nia, intelijénsia artifisiál no teknolojia emerjente sira oferese oportunidade boot iha edukasaun, kuidadu saúde, agrikultura, enerjia no sistema finanseiru inkluzivu.
Maibé, Ramos-Horta mós alerta kona-ba risku sira, inklui preokupasaun étika, prejuizu, lakuna iha governasaun, deslokasaun serbisu no divizaun dijitál entre Norte no Súl Globál.
“Ita tenke asegura katak teknolojia serve umanidade, la’ós halo dezigualdade sai klean liután,” afirma Ramos-Horta.
Ba Timor-Leste, nia hateten katak kestaun kona-ba teknolojia la’ós debate abstratu, maibé kestaun kona-ba futuru joven sira.
“Ba nasaun ki’ik sira hanesan Timor-Leste, ida ne’e la’os debate abstratu ida. Ida ne’e kestaun ida kona-ba se ita-nia joven sira sei sai arkitetu sira ba futuru dijitál ka konsumidór de’it ba ida ne’e,” afirma Ramos-Horta.
Ko’alia kona-ba foinsa’e sira, Prezidente Ramos-Horta hateten, movimentu ZERO, ne’ebé inspiradu husi Profesór Yunus no lidera husi joven sira iha mundu tomak, sai ona forsa globál ida ne’ebé defende emisaun karbonu zero, dezempregu zero no konsentrasaun rikusoin zero.
Nia hateten katak to’o 2026, inisiativa rihun ba rihun lidera hosi foinsa’e sira ativu ona iha mundu tomak, no foinsa’e sira la’ós ona partisipante de’it, maibé mós sai konstrutór solusaun no emprezáriu sira. Iha Timor-Leste, besik metade husi populasaun ho idade tinan 25 mai kraik, no sira tenke konsidera nu’udar parte importante husi prezente nasaun nian.
“Sira la’ós futuru ba ita nia nasaun, sira maka ninia prezente. No ha’u dehan ba sira, keta hein lisensa atu lidera. Dezafiu sira ne’ebé ita hasoru urjente liu ba gradualizmu,” afirma Ramos-Horta.
Prezidente Ramos-Horta fahe mós reflesaun pesoál kona-ba inisiativa ne’ebé nia lansa iha Setembru liubá, bainhira prepara atu dirije ba Asembleia Jerál, hodi konvida foinsa’e Timor-Leste nian atu hakerek ho liman fraze ida a favor ba dame.
Nia hateten katak mensajen sira ne’e destina ba Gaza, Ukránia, Sudaun, Myanmar no fatin hotu-hotu ne’ebé konflitu na’ok futuru labarik sira nian.
“Ha’u hatete katak ha’u sei lori sira nia lian ba salaun boot ida ne’e,” afirma Ramos-Horta.
Tuir Ramos-Horta, inisiativa ida ne’e mós reflete prinsipiu ne’ebé Profesór Yunus defende iha nia moris tomak, liuliu fó lian ba ema sira ne’ebé laiha lian no fó oportunidade ba feto, joven no komunidade sira. Tanba ne’e l, responsabilidade ba planeta tenke bazeia ba protesaun no la’ós esplorasaun. Tanba Tinan lima nulu husi mikrokréditu. Tinan lima-nulu esperansa nian entrega.
Nune’e mós Ramos-Horta apela ba partisipante sira atu la sai husi salaun ho intensaun di’ak de’it, maibé ho kompromisu atu halo asaun, investe, kolabora no harii mundu ne’ebé Profesór Yunus gasta nia moris hodi imajina.
Nia taka ho mensajen prinsipál husi vizaun “Zero Tolu”, ne’ebé nia konsidera nu’udar responsabilidade kolektiva. “Pobreza zero. Zero dezempregu. Emisaun karbonu líkidu zero. Hirak ne’e la’ós mehi maibé devér,” Ramos-Horta afirma.
Jornalista: David da Costa
